İki tarix arasındakı reallıq: müharibədən sülh gündəliyinə gedən yol ŞƏRH
Bakı, 23 sentyabr, AZƏRTAC
Sentyabrın 20-si və 27-si Azərbaycan tarixinin son onilliklərində xüsusi əhəmiyyət daşıyan iki tarixdir. Bu tarixləri yalnız ayrı-ayrı hərbi hadisələrlə deyil, Azərbaycanın uzun illər davam edən işğal reallığından öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdiyi tarixi prosesin mühüm mərhələləri kimi qiymətləndirmək lazımdır.
Bu sözləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Əlibala Məhərrəmzadə söyləyib.
O bildirib ki, XX əsrin sonlarından başlayan Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsi işğal edildi. Ermənistan silahlı qüvvələrinin hərbi əməliyyatları nəticəsində yaşayış məntəqələri dağıdıldı, yüz minlərlə azərbaycanlı öz doğma torpaqlarından didərgin salındı, Azərbaycanın tarixi və mədəni irsinə ciddi ziyan dəydi. İşğal olunmuş ərazilər uzun illər ərzində nəzarətsiz qaldı, geniş ərazilər minalandı və böyük humanitar problemlər yarandı. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması məsələsini gündəmə gətirdi. Lakin bu qətnamələrin icrası təmin olunmadı. ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində uzun illər aparılan danışıqlar da işğalın aradan qaldırılması ilə nəticələnmədi. Nəticədə status-kvo illərlə qorundu.
Buna baxmayaraq, Azərbaycan danışıqlar prosesindən çəkilmədi. Ölkə münaqişənin sülh yolu ilə həllinə üstünlük verdiyini dəfələrlə bəyan etdi. Lakin zaman keçdikcə Ermənistan tərəfinin status-kvonu qorumağa yönəlmiş mövqeyi danışıqların nəticəsiz qalmasına səbəb oldu. 2018-ci ildən sonra Ermənistanın siyasi ritorikasında baş verən dəyişikliklər də vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi. 2019-cu ildə Nikol Paşinyanın Xankəndidə “Qarabağ Ermənistandır – nöqtə” ifadəsini səsləndirməsi Azərbaycan tərəfindən işğalın legitimləşdirilməsi cəhdi kimi qiymətləndirildi. Prezident İlham Əliyevin “Qarabağ Azərbaycandır – nida işarəsi” cavabı Azərbaycanın mövqeyinin dəyişmədiyini nümayiş etdirdi.
Ermənistan rəsmilərinin hərbi ritorikası da davam edirdi
Bundan əvvəl və sonra Ermənistan rəsmilərinin hərbi ritorikası da davam edirdi. 2019-cu ildə Ermənistanın müdafiə naziri Davit Tonoyanın səsləndirdiyi “yeni müharibə, yeni ərazilər” ifadəsi Azərbaycanda ciddi etiraz doğurdu. 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş verən hərbi toqquşmalar isə vəziyyətin yeni təhlükəli mərhələyə daxil olduğunu göstərdi. Nəhayət, düşmənin çoxsaylı təxribatlarına cavab olaraq 2020-ci il sentyabrın 27-də genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar başladı. 44 gün davam edən müharibə nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin əhəmiyyətli hissəsi üzərində nəzarəti bərpa etdi. 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli Bəyanatla hərbi əməliyyatlara son qoyuldu və regionda yeni reallıq yarandı. Lakin 2020-ci ildən sonra da Qarabağ ətrafında gərginlik tam aradan qalxmadı. Bölgədə Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqları qalmaqda davam edir, ərazilər minalanır və Azərbaycan ərazisində yeni hərbi mövqelər yaradılırdı. Fərrux və “Qisas” kimi əməliyyatlar məhz bu kontekstdə baş verdi. 2023-cü ilin sentyabrına qədər vəziyyət daha da gərginləşdi. Azərbaycan Qarabağda separatçı silahlı qüvvələrin mövcudluğunu öz suverenliyinə qarşı təhdid hesab edirdi. Sentyabrın 19-da başlayan hərbi əməliyyat cəmi bir sutka davam etdi. Bununla da Azərbaycanın suverenliyinin bərpası prosesini başa çatırdı.
Bu gün üçün qarşıda dayanan vəzifələr
“Bu gün isə qarşıda tamam başqa vəzifələr dayanır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsi, şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, infrastrukturun yaradılması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtması genişmiqyaslı prosesə çevrilib. “Böyük Qayıdış” Proqramı çərçivəsində yeni yaşayış məntəqələri salınır, məktəblər, xəstəxanalar, yollar və digər sosial obyektlər tikilir. Bu baxımdan Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələ yalnız müharibənin nəticələrini aradan qaldırmaq deyil, azad edilmiş əraziləri dayanıqlı inkişaf və regional əməkdaşlıq məkanına çevirməkdir. 2023-cü ilin sentyabrından sonra Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində də yeni mərhələ başladı. Artıq əsas gündəm sülh müqaviləsinin hazırlanması, qarşılıqlı olaraq suverenliyin və ərazi bütövlüyünün tanınması, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və regionda kommunikasiyaların açılması məsələləridir. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda sülh sazişinin mətninin paraflanması bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Tarixə nəzər saldıqda aydın görünür ki, 27 sentyabr və 20 sentyabr bir-birindən ayrı hadisələr deyil. Onlar Azərbaycanın işğal reallığından ərazi bütövlüyünün bərpasına, müharibədən isə yeni siyasi reallıq və sülh gündəliyinə keçidini xarakterizə edən mühüm tarixlərdir. Bu tarixlərin ən mühüm dərsi isə ondan ibarətdir ki, davamlı sülh yalnız dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə hörmət əsasında mümkündür. Azərbaycan üçün 27 sentyabr mübarizənin başladığı, 20 sentyabr isə Qarabağda suverenliyin tam bərpa olunduğu tarixi mərhələni ifadə edir. Bu gün əsas hədəf həmin nəticələri möhkəmləndirmək, azad edilmiş ərazilərdə həyatın bərpasını sürətləndirmək və regionda uzunmüddətli sülhün təmin olunmasına nail olmaqdır”, - deyə deputat əlavə edib.
Bölmənin digər xəbərləri
