Ordubaddan elm zirvəsinə gedən yol - akademik Yusif Məmmədəliyev
Bakı, 9 dekabr, AZƏRTAC
Azərbaycanın mədəniyyət və ictimai xadimlərinin bir çoxunu Ordubad torpağı yetişdirib. Hacı Heydər kişi də özünün böyük ailəsi ilə Ordubadda yaşayırdı. Onun övladlarından biri Yusif idi. Yusif Heydər oğlu 1905-ci il dekabrın 31-də anadan olub. İlk təhsilini mollaxanada, daha sonra isə Məmməd Tağı Sidqinin məktəbində almışdı. Bu tip məktəblər qabiliyyətli uşaqlarda Şərq dillərinə və ədəbiyyatına xüsusi maraq oyadırdı. Yəqin ki, Yusifdə Sədi, Füzuli, Hafiz poeziyasına olan məhəbbət də elə bu illərdə formalaşmışdı.
AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Analitik və üzvi kimya kafedrasının müdiri kimya elmləri doktoru, professor Əli Zalovun “Ordubaddan elm zirvəsinə gedən yol - akademik Yusif Məmmədəliyev” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.
Yusif rus dilini ev məktəbində öyrənmişdi. Ona rus dilini Kazan tatarlarından olan Gülsüm xanım Axtiyamova-Ordubadskaya tədris edirdi. Gülsüm xanımın həyat yoldaşı isə Kazandan Ordubada gəlmiş həkim idi. Bakıda Pedaqoji İnstitutu yaradanlardan biri də məhz Gülsüm xanım olub. Yusif sonrakı təhsilini Ordubadda yeni açılmış məktəbdə davam etdirib. Bu məktəbin müəllimləri Qori seminariyasının görkəmli məzunları - Mirzə Əhməd Həşimov, Əliqulu Fərəcov və Mirzə Məhəmməd Səməndərov idi.
Azərbaycan xalqının qədim və namərd düşmənləri olan ermənilər Ordubada tez-tez hücum edirdilər. 1918-ci ildə növbəti basqınlardan xilas olmaq üçün Hacı Heydər ailəsi ilə Təbrizə köçməyə məcbur olur. Araz çayını keçərkən Yusifin qardaşlarından biri – İlyas sularda həlak olur. Yusif Təbrizdə Ruşdiyyə məktəbində fars dilində təhsil alır, burada onun müəllimi Mirzə Yusif Külaxi olur. Şah hakimiyyətinin azərbaycanlılara qarşı qəzəbinin artması Hacı Heydəri yenidən Ordubada qayıtmağa məcbur edir. 1920-ci ildə doğma şəhərinə dönən Yusif 1923-cü ildə müəllimlik edib və Ordubadda ilk qızlar məktəbini yaradıb. Həmin ildə o, Ali Pedaqoji Məktəbin Təbiyyat fakültəsinə daxil olub, üç ildən sonra təhsilini başa vuraraq Gəncədə iki il müəllim kimi çalışıb. 1928-ci ildə Yusif İrəvan Pedaqoji Texnikumunda fizika və riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyət göstərib, uşaqların təhsilə cəlb olunması ilə bağlı mətbuatda tez-tez çıxışlar edib. 1929-cu ildə o, M.V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsinə daxil olaraq məşhur alimlərdən dərs alıb. 1932-ci ildə universiteti bitirən Yusif Moskvada zavodların birində kimyaçı kimi işləyib, 1932-ci ilin sentyabrından 1933-cü ilin martına qədər Gəncə Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda Üzvi kimya kafedrasının müdiri olub. 1933-cü ilin martından isə Bakıda Neft Emalı üzrə Elmi-Tədqiqat İnstitutunda kimyaçı-laborant kimi fəaliyyətə başlayıb.
Onun 1932-1933-cü illərdə şəhərdən-şəhərə tez-tez köçməsi, vəzifə dəyişməsi təsadüfi deyildi. Bunun səbəbi daxilində çərçivəyə sığmayan elmi axtarış istəyi, böyük yaradıcılıq həvəsi idi.
Moskva zavodunda çalışdığı dövrdə Yusif Məmmədəliyev ilk dəfə neft qazlarından süni kauçuk alınması ideyasını irəli sürüb və bu ideya 1953-cü ildə Sumqayıtda butadien-stirol kauçukunun istehsalına gətirib çıxarıb.
Ekologiya problemi bu gün bütün dünyanı düşündürür. Alimlər ekoloji cəhətdən təmiz hidrogen yanacağını daha səmərəli üsullarla əldə etməyin yollarını araşdırırlar. Yusif Məmmədəliyev isə bu məsələyə hələ 1930-cu ildə diqqət çəkib və “Azərbaycanda hidrogen problemi” adlı məqalə yazıb. Bu fakt onun uzaqgörənliyinin bariz nümunəsidir.
O,1938-ci ilə qədər təbii və süni qazların kimyəvi emalı sahəsində ardıcıl araşdırmalar aparıb, nəticələrini elmi əsərlər və monoqrafiyalar şəklində dərc etdirib. Onun elmi fəaliyyətini yüksək qiymətləndirən MDU-nun Elmi Şurası Yusif Məmmədəliyevə müdafiəsiz kimya elmləri namizədi dərəcəsi verib. 1939-cu ildən başlayaraq o, karbohidrogenlərin – metan, pentan, heksan, butilen və divinilin – halogenləşməsi reaksiyasını tədqiq edib və bu sahədə beynəlxalq aləmdə ən nüfuzlu alimlərdən biri olub. 1960-cı ildə Parisdə kataliz üzrə keçirilən beynəlxalq simpoziumda halogenləşmə seksiyasına sədrlik edib və burada “Alkilləşmənin kralı” adlandırılıb.
Yusif Məmmədəliyev 1942-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək professor adını alıb. Onun elmi işləri nəticəsində trotil üçün əsas xammal olan toluolun sənaye miqyasında istehsalı mümkün olub. Müharibə illərində isə o, yüksək oktan ədədli izopropil benzini sintez etmiş, keyfiyyətli aviabenzinin əsas komponentini yaradıb. Bu xidmətlərinə görə müxtəlif orden və medallarla təltif edilib.
1945-ci ildə Azərbaycan EA (indiki AMEA) akademiki seçilən alim Neft İnstitutunu yaradıb və ilk direktoru olub. İki ildən sonra isə Azərbaycan EA-nın prezidenti seçilib, ömrünün sonuna qədər bu vəzifədə çalışıb. 1958-ci ildə SSRİ EA-nın müxbir üzvü seçilib.
1954-1958-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin rektoru kimi fəaliyyət göstərən Yusif Məmmədəliyev yeni tədris binasının tikintisinə nail olub, universitet poliklinikasını yaradıb, “Elmi əsərlər”in nəşrinə xüsusi önəm verib və karbohidrogenlərin katalitik çevrilmələrinin tədqiqinə həsr olunmuş problem laboratoriyasını yaradıb.
Dünyaşöhrətli alimin 30 illik elmi-pedaqoji fəaliyyəti 200-dən çox elmi əsərdə və 6 monoqrafiyada əksini tapıb. O, 40-dan çox elmlər doktoru və namizədi yetişdirib, şagirdlərindən 8 nəfəri akademik olub.
Akademik Yusif Məmmədəliyev 1961-ci il dekabrın 15-də, elmi fəaliyyətinin çiçəkləndiyi dövrdə vəfat edib. Onun mənalı və zəngin ömür yolu bu gün də Azərbaycan gəncliyi üçün parlaq bir mayakdır.
Bölmənin digər xəbərləri
