Bakı, 8 may, AZƏRTAC

XX əsrin əvvəlində Qafqazda radikal sosial-siyasi proseslər gedirdi. Birinci Dünya müharibəsi bu regionun tarixində dərin iz qoyub. Dünya müharibəsinə hazır olmayan Rusiya həm insan resursları, həm də maddi resurslar baxımından çox böyük itkilər verdi. Sosial-siyasi kollapsa qədəm qoyan Romanovlar Rusiyası süqut etdi. Rusiyada mütləqiyyətin süqutundan sonra Qafqaz sosial-siyasi proseslərin yeni mərhələsinə qədəm qoydu. Bu tarixi dövrdə Birinci Dünya müharibəsi ilə bağlı çətinliklər Azərbaycan quberniyalarında da özünü göstərirdi.

AZƏRTAC xəbər verir ki, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru Məhsəti Əliyeva və beynəlxalq münasibətlər sahəsində tanınmış israilli ekspert, Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin İsraildəki nümayəndəliyinin rəhbəri Arye Qut İsraildə çıxan nüfuzlu ingilisdilli “The Jerusalem Post” qəzetində dərc edilmiş “Holokostdan əvvəl yəhudilərin ilk kütləvi qırğını” sərlövhəli məqalədə bu məsələlərdən bəhs edirlər.

Məqalə müəllifləri qeyd edirlər ki, “erməni məsələsi” konturları üzrə hərəkət edən erməni millətçiləri mifik “böyük Ermənistan” ideyasını reallaşdırmaq məqsədilə hələ XIX əsrin sonlarında Şərqi Anadoluda ermənilərin çıxışlarını təşkil etdilər, lakin burada məqsədlərinə çata bilməyib öz miflərini Qafqaza yönəltdilər.

Məqalə müəllifləri vurğulayırlar: “Onlar XX əsrin əvvəlində erməni Qriqorian Kilsəsinin əmlakını müsadirə etməklə özlərinin əsl sifətini göstərdilər, Qafqaz administrasiyasının yüksəkvəzifəli məmurlarına qarşı terror aktları törətdilər. Məsələn, 1903-cü ilin payızında daşnakların törətdiyi terror aktı nəticəsində knyaz Qriqori Qolitsın yaralandı, 1905-ci ilin mayında isə Bakı qubernatoru Mixail Nakaşidze qətlə yetirildi.

Erməni millətçilər, xüsusən daşnaklar şər və ölüm daşıyıcılarına çevrilərək Birinci Dünya müharibəsi illərində öz əməllərini “erməni məsələsi” - Osmanlı İmperiyasının altı vilayətində “böyük Ermənistan” yaratmaq ideyasını reallaşdırmağa yönəldirlər. Bu illər ərzində erməni silahlı dəstələri Şərqi Anadoluda, Qafqazda və Orta Asiyada yerli sakinlərə nifrət bəslədiklərini gizlətmədən, dəhşətli cinayətlər törədirdilər. Onlar bu geniş arealda qadınları, uşaqları və qocaları kütləvi şəkildə məhv edirdilər”.

Məhsəti Əliyeva və Arye Qutun fikrincə, ermənilər Qafqaz cəbhəsində hərbi əməliyyatlar zamanı öz mifik planlarını reallaşdıra bilməyiblər. Məqalə müəllifləri yazırlar: “Erməni millətçilərin sürüşkən təbiəti həm Rusiya generallarını, həm də Qərb ölkələrinin hakim dairələrini ehtiyatlı olmağa məcbur edir, onlar bu ermənilərin terrorçu ruhunu görürdülər. Oktyabr çevrilişindən sonra separatçı ermənilər “erməni məsələsi”nin həllində istər Rusiya imperiyasına, istərsə də Antanta ölkələrinin hakim dairələrinə ümidlərini üzərək regiondakı yeni siyasi qüvvələrdən istifadə etməyi qərara aldılar. Daşnaklar “böyük Ermənistan” yaradılması üçün əraziləri təmizləmək məqsədilə Zaqafqaziya Komissarlığı (11 noyabr 1917 - yanvar, 1918) ilə əlbir olaraq Cənubi Qafqaza göz dikir və bu regionda yeni cinayət - Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımı törətməyə hazırlaşırdılar. Bunun üçün onlar regiondakı bütün erməni əhalini silahlandırmaq planı hazırlamışdılar. Belə ki, Zaqafqaziya Komissarlığının göstərişi ilə Tiflisdəki silah anbarlarından erməni kəndlərinə və erməni bandit dəstələrinin toplaşdığı cəmiyyətlərə qatar-qatar tüfəng və patron göndərilirdi. Artıq 1917-ci ilin axırlarında bu dəstələr Yelizavetpol və İrəvan quberniyalarının qəzalarında azərbaycanlıları qarət edir və öldürürdü, halbuki müsəlmanlara silah verilməsindən imtina edirdilər”.

Məqalə müəlliflərinin sözlərinə görə, bolşeviklər həmin dövrdə öz sosial bazasını genişləndirməyə çalışaraq əsas diqqəti “erməni məsələsi” üzərində cəmləşdirir, ermənilər tərəfindən qarətlər və zorakılıq törədilməsinə şərait yaradırdılar.

Arye Qut və Məhsəti Əliyeva yazırlar: “Bakı quberniyasında daşnakların vəhşiliklərinin ideya rəhbəri daşnak-qnçak dəstəsinin əlaltısı Stepan Şaumyan idi. Şaumyan və onun bandası regionda sovet hakimiyyəti qurulması barədə tezis irəli sürərək 1918-ci ilin baharında və yayında Bakı şəhərində və Bakı quberniyasının qəzalarında 12 minə yaxın azərbaycanlıya qarşı soyqırımı törətdilər. Öz cinayətlərinə görə çəkinməyən Şaumyan Bakı soyqırımından sonra mart qırğınından salamat qalanlara açıq-aşkar deyirdi: “Sizin hamınızı qırmaq lazım idi”.

Daşnakların həmin dövrdə Şamaxı və Quba qəzalarında azərbaycanlılara qarşı törətdiyi cinayətlər xüsusi qəddarlığı ilə seçilirdi. Erməni bandit dəstələri başkəsən daşnaklar Stepan Lalayanın və Tatevos Əmiryanın göstərişi ilə Şamaxı qəzasında 16 mindən çox dinc sakini məhv etmişdi. Şamaxı qəzasında ermənilərin törətdiyi vəhşiliklər o dərəcədə dəhşətli idi ki, Bakı Soveti Lalayanın törətdiyi cinayətlərə görə həbs olunmasını qərara aldı, lakin Şaumyan bu təhlükəli cinayətkarı müdafiə edərək onun həbsdən azad edilməsinə nail oldu. Daşnak bandit dəstələri Quba qəzasında da analoji vəhşiliklər törədirdi, orada daşnak Hamazasp özbaşınalıq edirdi.

Məqalə müəlliflərinin fikrincə, Qubada qanlı hadisələr yerli əhalinin müxtəlifliyi ilə fərqlənən bu qəzaya Hamazaspın dəstələrinin soxulmasından əvvəl başlanıb.

İsraildə çıxan nüfuzlu ingilisdilli “The Jerusalem Post” qəzetində dərc edilmiş məqalənin müəllifləri yazırlar: “Lap əvvəldən Azərbaycanın “etnoqrafik muzeyi”nin bir guşəsi kimi məşhur olan Quba özünün polikonfessional və polietnik əhalisi ilə fərqlənirdi. Burada türk-azərbaycanlılar, ləzgilər, dağ yəhudiləri, Şahdağ qrupunun nümayəndələri - xınalıqlılar, qırızlar, buduqlar və digər etnik qrupların nümayəndələri mehriban şəraitdə birgə yaşayırdılar. Qubalılar öz qüvvələrini sıx birləşdirərək daşnak silahlı dəstələrinə qarşı çıxış etdilər, Muradyanın dəstəsini darmadağın etdilər.

Qubada baş verən hadisələr Şaumyanın və onun kampaniyasının planlarını pozdu. Qərara alındı ki, qubalılar nümayiş etdirdiyi mərdliyə və mətinliyə görə cəzalandırılmalıdır. Bu məqsədlə Hamazaspın cəza dəstəsi Qubaya göndərildi, həmin dəstə şəhərə daxil olana qədər Quba qəzasında qarşısına çıxan hər kəsi və hər şeyi məhv edir, yandırır, qocaları, qadınları və uşaqları xüsusi qəddarlıqla qırırdı. Hamazasp bu qəzanın sakinlərinə nifrət bəsləməsini belə izah edirdi: “Mən əslən Ərzurumdanam və uzun müddət türklərə qarşı mübarizə aparmışam. Mən erməni xalqının qəhrəmanıyam və onun mənafelərini müdafiə edirəm. Mən öz dəstəmlə bərabər burada öz hakimiyyətimi qurmağa hazırlaşmıram. Məni buraya Muradyanın darmadağın edilmiş dəstəsinin qisasını almağa göndəriblər və mənə əmr edilib ki, Şamaxıda olduğu kimi burada da dənizdən Şahdağa qədər bütün müsəlmanlar qılıncdan keçirilsin”.

1918-ci ilin ilk beş ayı ərzində ermənilər tərəfindən silahlı hücum nəticəsində Quba rayonunda 16 mindən çox insan xüsusi qəddarlıqla öldürüldü, 167 kənd dağıdıldı, hazırda həmin kəndlərdən 35-i artıq mövcud deyil. 1918-ci ilin mayın ilk iki günü ərzində Quba şəhərində və Quba qəzasının kəndlərində Hamazaspın başkəsənləri tərəfindən 1700 türk-azərbaycanlı, 1200 ləzgi və 300-dən çox tat öldürüldü. Sənədlərə və şahidlərin xatirələrinə əsasən, Quba qəzasında erməni quldur dəstələrinin törətdiyi vəhşiliklər nəticəsində müsəlmanlarla yanaşı, 3000-ə qədər dağ yəhudisi də həlak olub. Soyqırımı ərəfəsində Quba qəzasında 15.036 dağ yəhudisinin qeydə alınmış olduğunu nəzərə alsaq, məlum olur ki, həmin dağ yəhudilərinin 20 faizi soyqırımı nəticəsində fiziki olaraq məhv edilmişdi”.

Məhsəti Əliyeva və Arye Qutun məqaləsində professor Rövşən Mustafayevin bu cinayətlərdən bəhs edilən araşdırmalarına istinadla göstərilir ki, Xəlil Xasməmmədovun sədrliyi ilə Fövqəladə İstintaq Komissiyası tərəfindən toplanmış materiallar heç bir təqsiri olmadığı halda qətlə yetirilmiş yəhudilərin adlarını tapmağa imkan verir. XX əsrin əvvəlində faciəli günlər görmüş bu xalqın nümayəndələrinin şəxsi arxivlərində saxlanılan mötəbər faktiki materiallar da daşnak bandit dəstələrinin dağ yəhudilərinə qarşı törətdiyi cinayətləri təsdiq edir. Məsələn, fərdi təqaüdçü Yakov İliç Abramovun arxivində saxlanılan qiymətli materiallar 1918-ci ilin mayında ermənilərin mifik ideyasını - Qafqazda heç vaxt mövcud olmamış “böyük Ermənistan” yaratmaq ideyasını reallaşdırmaq məqsədilə Hamazaspın başkəsənləri tərəfindən Quba qəzasının yəhudilərinə qarşı törədilmiş cinayətkar əməllərə aid sübutlardır.

Stalinizm dövründə ölkədə hökm sürən avtoritar-totalitar rejim zamanı bu qiymətli dəlillər möcüzə sayəsində xilas edilib. Yuxarıda göstərilən faktiki materiallar Şimi köçəkliyində daşnak Hamazaspın qanlı cinayətlərinin lal şahidləridir. Hamazaspın başkəsənləri orada Quba yəhudilərini kütləvi şəkildə güllələyirdilər. Bu hadisəni Holokostdan əvvəl yəhudilərin birinci kütləvi qırğını adlandırmaq olar. Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərən yəhudi icmasının sərəncamında olan faktlar 1918-1919-cu illərdə millətçi erməni dəstələri tərəfindən dağ yəhudilərinin kütləvi şəkildə qırılmasını sübut edir”.

Arye Qut və Məhsəti Əliyeva qeyd edirlər ki, yəhudi icması Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Hüquq və İnsan Haqları İnstitutuna ünvanlanmış müraciətdə Quba qəzasının dinc əhalisinə qarşı soyqırımı törətmiş Hamazaspın bandit dəstələrinin vəhşilikləri ifşa edərək göstərirdi: “Soyqırımı gedişində Hamazaspın başkəsənləri yəhudiləri yalnız ermənilərə mənsub olmadıqlarına görə məhv edirdilər”.

Soyqırımı qurbanların Hüquq və İnsan Haqları İnstitutu tərəfindən aşkar edilmiş siyahısında 104 soyad var. Bu siyahı 1918-ci ildə mifik “böyük Ermənistan” ideyası naminə Quba qəzasında özbaşınalıqlar və qanlı cinayətlər törətmiş daşnaklara ittihamnamədir.

Ermənilər bu mifik ideyanı reallaşdırmaq məqsədilə dinc sakinləri - qocaları, qadınları, uşaqları məhv edirdi. 1918-ci ilin yayında və payızında daşnak Andranik Zəngəzurda bu diyarın yerli əhalisi olan azərbaycanlılara qarşı soyqırımı törətdi. Andranik ölkədən qovulandan sonra Birinci Dünya müharibəsi illərində Şərqi Anadoluda “etnik təmizləmə” aparmış daşnaklar Qaregin Njde və Dro ləqəbli Drastamat Kanoyan Zəngəzurda talanları davam etdirdilər, oranın yerli sakinlərini qırdılar.

Bu gün Ermənistan Respublikasının rəhbərliyi daşnak cəlladlar Andranik, Dro və Njdeni “qəhrəmanlar” kimi qələmə verir. İkinci Dünya müharibəsi illərində Hitler Almaniyası tərəfdə xidmət etmiş sonuncu iki daşnak, heç bir günahı olmayan dinc insanları məhv edərək Ukraynada, Krımda, Şimali Qafqazda kollaborasionist dəstələr təşkil edir, dinc sakinləri yalnız bu cəlladların irqçi ideyalarına qulluq etmədiklərinə görə məhv edirdilər. Ermənistan Respublikasının rəhbərliyi indi bu cəlladları tərifləyərək “xalq qəhrəmanları” kimi qələmə verməklə özünün irqçilik və nasizm tərəfdarı olmasını gizlətmir. Monoetnik ölkəyə çevrilmiş Ermənistan Respublikasında nasist canilərə rəsmi səviyyədə ehtiram bildirilir. XX əsrin sonunda Ermənistanda “etnik təmizləmə”dən sonra hakimiyyətə gəlmiş millətçi qüvvələr 1992-ci il martın 30-da irqçi və faşist Almaniyasının əlaltısı Njdeyə bəraət verməklə nasizmin və faşizmin qarşısında baş əydiklərini gizlətmədilər.

2016-cı il mayın 25-də Ermənistan Respublikasının hakim yuxarı dairələri faşizmin erməni modeli olan “seqakronizm”i əbədiləşdirmək məqsədilə ölkə paytaxtının mərkəzində cəllad Njdeyə abidə qoymaqla özünün faşist-millətçi neosiyasi təmayülünü nümayiş etdirdi. Ermənistanın hakim partiyasının ideologiyası budur, böyüməkdə olan nəsil bu ideologiya əsasında tərbiyə edilir.