Çanaqqala, 13 mart, Turan Teymurov, AZƏRTAC

Yolumuz Bakı Beynəlxalq Aeroportundan qardaş Türkiyəyədir. Təyyarə ilə üç saatlıq yolçuluqdan sonra İstanbul yeni hava limanına eniş edirik. 2018-ci ildə istifadəyə verilən bu limanda sərnişinlər üçün hər cür şərait yaradılıb və pandemiya qaydalarına ciddi əməl olunur. Özümüzü doğma Vətənimizdə olduğu kimi hiss edirik.

AZƏRTAC xəbər verir ki, Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəvəti və bu qurumun nəzdində fəaliyyət göstərən Türkiyə Turizm Tanıtım və İnkişaf Agentliyinin təşkilatçılığı ilə həyata keçirilən media-turun məqsədi pandemiya dövründə ölkə turizmi, eləcə də bu bölgənin gəzməli-görməli yerləri ilə tanışlıqdır.

Martın 15-dək davam edəcək media-turda Azərbaycanla yanaşı, Ukrayna, Bolqarıstan, Serbiya, Bosniya-Herseqovina, Xorvatiya və digər ölkələrdən olan jurnalistlər də iştirak edir.

Hava limanında bizi Türkiyə Turizm Tanıtım və İnkişaf Agentliyinin əməkdaşları qarşılayır və avtobusla Türkiyənin Frakiya adlanan Avropa hissəsi ilə Genibolu yarımadası boyunca Çanaqqala şəhərinə yola düşürük.

Avtobusda bələdçilər Berkan Taşan rus, Yeşim Çözeli türk və Arzu Toraman ingilis dilində yolboyu bizi bölgə ilə tanış edirlər.

Qədim keltlər şəhəri - Gelibolu

Yarımada Çanaqqala əyalətinə daxil olan Gelibolu və Eceabat rayonlarının ərazisinə daxildir. Türkiyənin şimal-qərbində yerləşən yarımada, həm də ölkənin Avropa və Asiya qitələrinin kəsişmə nöqtəsindədir. Şimalda dar Bolayır keçidi ilə Trakyaya bağlanır. Kiçik Asiyanın qərbə uzanan ən son ərazisidir.

Bölgənin tarixi barədə məlumat verən Yeşim Gözeli qeyd edir ki, Gelibolunun nə vaxt və kimlər tərəfindən qurulduğu bilinməsə də, qəsəbənin keçmişinin Troya kəndi qədər qədim olduğu güman edilir. Bölgənin keçmiş adı "Kritote"dir. Qədim dövrlərdə burada keltlər məskunlaşdığı üçün qədim yunan dilində "Qalliopolis" adlanırdı, yəni keltlər şəhəri. Həmin adı türk dilinə Gelibolu olaraq tərcümə ediblər.

Yolumuz Tekirdağ şəhərindən keçir. Bələdçimiz buranın köftəsinin dadı ilə tanındığını söyləyir və bizləri də qonaq edir. Dana ətindən hazırlanan köftə heyvanın öz yağında bişirilir və bura gələn qonaqların ən sevdiyi təamlardan biridir. Biz də xüsusi ləzzət və iştaha ilə türk mətbəxinin bu ləziz təamından dadırıq.

Gelibolu bölgəsi özünün keyfiyyətli şərabları ilə də tanınır. Burada əsasən fransız üzüm sortları yetişdirilir. Həmin üzüm sortlarında istehsal olunan şərablar daxili bazarlarda satılmaqla yanaşı, xarici bazarlara da çıxarılır.

...Biz Çanaqqala boğazına çatanda hava qaralmışdı. Səfərin proqrama uyğun olaraq, burada olduğumuz iki gün ərzində Çanaqqala şəhərindən 10 dəqiqəlik məsafədə yerləşən məşhur “Kolin” otelində gecələməliydik. Bunun üçün Eceabaddan feribot vasitəsilə Dardanel boğazını keçməliyik. Diqqətimizi hazırda boğaz üzərində tikintisi davam etdirilən Türkiyənin Asiya hissəsini Avropa ilə birləşdirən böyük körpü cəlb edir. 2023-cü ildə Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulmasının 100 illiyi münasibətilə körpünün inşasının başa çatdırılması nəzərə tutulub.

Bir müddət gözlədikdən sonra bərəni adlayaraq otelə yollanırıq. Növbəti gün bizi tarixi Assos şəhəri ilə tanışlıq və Çanaqqala Şəhidliyi abidəsini ziyarət gözləyirdi...

Assos şəhəri ilə tanışlıq

Assos şəhəri Çanaqqalanın Avyacık qəsəbəsinin 17 kilometr cənubunda yerləşir. Tarixi məkanla tanışlığımız yağışlı və küləkli bir günə təsadüf edir.

Dəniz, yolboyu göz işlədikcə uzanan yaşıllıqlar, səliqə ilə salınmış bağ sahələri, tarlalar, şam və zeytun meşəlikləri sanki bu yerlərə yaşıl qırçından don biçib. Təbiət bu yerlərdən heç nəyini əsirgəməyib. Buradakı gözəllikdən duyğulanmamaq, zövq almamaq mümkün deyil.

Bələdçimiz bölgənin özəllikləri haqqında məlumat verir. Onun dediyinə görə, Türkiyənin bu füsunkar bölgəsi üçün havanın küləkli olması xarakterikdir: “Külək sanki bölgəyə ruzi-bərəkət gətirir. Bura dünyanın müxtəlif ölkələrindən çoxlu turist gəlir. Əvvəllər daha yaxın, qonşu ölkələrdən gələn turistlər üstünlük təşkil edirdisə, son 15-20 ildə uzaq ölkələrdən də bu tarixi məkana üz tutanlar çoxalıb”.

Ötən il dünyanı bürüyən pandemiya ilə əlaqədar olaraq bölgəyə üz tutan turistlərin də sayı xeyli azalıb. Dövlətin ümumbəşəri fəlakətlə əlaqədar gördüyü tədbirlər nəticəsində virusun qarşısının alınmasında uğurlar əldə edilib. Bütün bunlara baxmayaraq, bu il bölgə turizminin dirçəldilməsi, daha çox turist cəlb olunması ilə bağlı bəzi vacib addımlar atılır.

Yolboyu keçdiyimiz yerlər barədə çoxlu maraqlı məlumatlar verən bələdçimiz onu da diqqətə çatdırır ki, heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olan Ezinə qəsəbəsi dadlı pendiri ilə tanınır. Qəsəbədən yolu düşən hər kəs özünü pendirin dadına baxmaqdan saxlaya bilmir və elə həmin təamın təsiri ilə də özü ilə sovqat alıb aparır. Bölgədə istehsal olunan pomidor və zeytun yağları da çox sevilir.

Budur, bizi aparan avtobus Behram kəndindəki tarixi Assos şəhərinə yaxınlaşır. Kəndin girişində avtobusdan enərək yuxarıya doğru qalxırıq. Qarşımızdakı evin üzərində Türkiyə bayrağı ilə yanaşı, Azərbaycan bayrağının da dalğalandığını görmək qəlbimizdə xoş duyğular oyadır...

Antik Assos şəhərinin tarixi eramızdan əvvəl I minilliyin əvvəllərinə təsadüf edir. Osmanlı dövləti qurulandan və bu ərazilərdə türklər məskunlaşandan sonra yaşayış məntəqəsi başqa istiqamətdə inkişaf edib və Bəhramqala kəndi meydana çıxıb. Şəhər sönmüş vulkanik bir təpədə, andezit qayalar arasında və dənizdən 236 metr yüksəklikdə inşa edilib. Ətrafda bol olan andezit daşından şəhərin inşasında istifadə edilib. Şəhərin ən möhtəşəm ünvanı isə üstündə tikilən Athena Tapınağıdır.

Akropolisin şimalında isə qayalıqlar üzərində Xudavəngidar camisi inşa edilib. İnşasında antik daşlardan istifadə olunan bu caminin 1362-ci il I Murad Xudavəngidar tərəfindən bölgə Osmanlı torpaqlarına daxil ediləndən sonra XIV əsrin ikinci yarısında inşa edildiyi bildirilir.

Çanaqqala Şəhidləri abidəsini ziyarət

Tanışlıqdan sonra günün ikinci yarısı Çanaqqala Şəhidləri abidəsini ziyarət etməyə yollanırıq. Yenidən Dardanel boğazından qarşı sahilə adlayırıq.

Onu da qeyd etməyə dəyər ki, özündə tarixi və müxtəlif mədəniyyətlərin izlərini yaşadan bölgə strateji mövqeyə malikdir. Tarixdə bir çox qanlı savaşlara şahidlik etməsi də elə buradan qaynaqlanır...

Məzarlıqda Çanaqqala zəfərini yazan bütün şəhidləri sevgi, sayğı və minnətdarlıq hissi ilə anırıq.

1915-ci ilin bаhаrındа bаşlаnаn Çanaqqala savaşı türk və dünya tarixinə ən qanlı sаvаşlаrdаn biri kimi iz qoyub. Bu döyüşlərdə Osmanlı ordusu 250 min şəhid versə də, Çanaqqala boğazının keçilməz olduğunu düşmənə göstərdi. Elə bu qədər də düşmən ordusunun itkisi olub. İllər ötəndən sonra Çanaqqala savaşı bir dаstаnа dönüb. Dаstаndаkı qəhrəmаnlаrdаn biri də yanındakı topçuların hamısı şəhid оlаrаq tək qalan Seyid çavuşdur...

...Düşmən gəmisi bоğаzа yaxınlaşırdı. Gəmi bоğаzа girərdisə, Аnаdоlunun taleyi həll оlunаcаq və düşmən İstanbulu işğal edəcəkdi. Seyid çavuş isə tək idi. Аtmаğа 276 kiloqramlıq bir top mərmisi qalmışdı. Bu mərmini bir nəfərin götürüb topun lüləsinə qoyması qətiyyən аğlаbаtаn deyildi. Аmmа Seyid çavuş ona bu qeyri-adi gücün haradan gəldiyini özü də bilmir və о, bu mərmini bir аndа götürərək topun lüləsinə qoyaraq atəş аçır. Atəş gəminin gövdəsini dağıdır və onu batırır. Beləliklə, Seyid çavuşun bu qəhrəmanlığı düşmənin geri çəkilərək qаçmаsınа səbəb olur.

Çanaqqala Şəhidləri Abidəsi 1915-ci ildə Birinci Dünya müharibəsi zamanı Çanaqqala döyüşlərində həlak olan türk əsgərlərinin xatirəsini əbədiləşdirib. Abidənin təməli 1954-cü ildə qoyulub və 1960-cı ildə isə tikintisi başa çatıb.

Burada təxminən 56 min simvolik olaraq salınmış məzar var və onların hər birinin üzərində bu torpaqlarda 20-yə yaxın şəhid düşmüş əsgərin adı, soyadı, atasının adı, doğum tarixi həkk olunub. Bu torpaqların hər qarışı şəhid qanı ilə suvanıb. Türkiyənin tanınmış şairi Necmettin Halil Onanın "Bilmeden gelip bastığın bu toprak" şeirində dediyi kimi:

Dur yolcu! Bilmeden gelip bastığın

Bu toprak, bir devrin battığı yerdir.

Eğil de kulak ver, bu sessiz yığın

Bir vatan kalbinin attığı yerdir.

Bu ıssız, gölgesiz yolun sonunda

Gördüğün bu tümsek Anadolu'nda,

İstiklal uğrunda, namus yolunda

Can veren Mehmed’in yattığı yerdir.

Məlumata görə, Çanaqqala savaşında 3 minə yaxın azərbaycanlı türk qardaşları ilə çiyin-çiyinə düşmənə qarşı döyüşərək şəhid olub.

Çanaqqala Şəhidliyinin qarşısında qoyulmuş bu torpaqların azadlığı uğurundakı döyüşlərdə qəhrəmanlıqla həlak olmuş azərbaycanlıların əziz xatirəsi ilə bağlı lövhə bizi xüsusilə qürurlandırdı. Lövhənin yuxarı hissəsində Azərbaycan və Türkiyə bayraqları asılıb.

Məzarlıqda diqqətimi soydaşımız Zeynalabdin oğlu Məşədi Əlinin (Zeynel Abidin oğlu Meşhet Ali 57.Alay-er-Bakü Azetbaycan 1877-23.05.1915) yazılmış lövhə cəlb etdi.

Azərbaycanlıların türk ordusu sıralarında müxtəlif cəbhələrdə, o cümlədən Çanaqqalada döyüşmələri bir daha təsdiq edir ki, hətta müstəqil dövlətləri olmadığı və çarizm istibdadı altında inlədikləri dövrdə də azərbaycanlılar türk qardaşlarının yanında olmuş, Türkiyənin ərazi bütövlüyü uğrunda onlarla bir yerdə, bir cəbhədə, bir səngərdə döyüşmüşlər. Bu, bir daha Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının əzəli və əbədi olduğunu sübut edir...

Ona yaxın ölkəni təmsil edən jurnalistlərin Türkiyə səfəri davam edir.

Bakı-Çanaqqala-İstanbul