Bakı, 13 may, AZƏRTAC

Ümummilli Lider Heydər Əliyev Türkiyə ilə əlaqələrin qurulmasına hər zaman böyük əhəmiyyət verib. Ulu Öndər Ali Məclisin sədri kimi Naxçıvanı blokadadan çıxarmaq üçün Türkiyəyə səfərlər edib, dövlət və hökumət başçıları ilə görüşüb, müzakirələr aparıb. Məhz Heydər Əliyevin dünyaşöhrətli dövlət xadimi və nüfuzlu şəxsiyyət olması Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrinin daha da möhkəmlənməsində mühüm rol oynayıb. Ulu Öndərin Türkiyənin Baş naziri, sonra isə Prezidenti Süleyman Dəmirəllə möhkəm dostluğa və qardaşlığa çevrilən xoş münasibətləri sayəsində 1992-ci il martın 24-də Ankarada Naxçıvan ilə Türkiyə arasında əməkdaşlıq protokolu imzalanıb. SSRİ dağılandan sonra Türkiyə ilə müstəqilliyini əldə etmiş türk xalqları arasında tarixi mənəvi bağların, iqtisadi, siyasi, humanitar əlaqələrin qurulması və genişləndirilməsində dövlət başçılarının mütəmadi görüş və müzakirələrin böyük əhəmiyyətə malik olduğu fikri Heydər Əliyev tərəfindən vurğulanıb. Ulu Öndər Türkiyə tərəfindən atılan addımları, verilən dəstəyi yüksək qiymətləndirib, Prezident Turqut Özalın 1992-ci ildə Ankarada yeni istiqlal qazanmış türk cümhuriyyətlərinin dövlət başçılarının ilk Zirvə görüşünün xalqlarımızın qarşılıqlı əlaqələrinin daha da zənginləşməsində faydalı başlanğıc olduğunu qeyd edib. Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Naxçıvanı və Azərbaycanı Türkiyə ilə bağlayan Araz çayı üzərində “Ümid” körpüsünün tikintisinə başlanıb. Təməli 1991-ci il oktyabrın 29-da Türkiyə Cümhuriyyətinin quruluş günündə atılan bu körpünün 1992-ci ilin mayın 28-də Azərbaycanın Milli bayramı günündə artıq “Vüsal” körpüsü kimi Heydər Əliyevin və Süleyman Dəmirəlin iştirakı ilə təntənəli surətdə açılışı olub. Bununla da Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində yeni mərhələnin təməli qoyulub.

Bu fikirlər Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin (STM) sektor müdiri Əfqan Vəliyevin “Ulu Öndər Heydər Əliyevin hakimiyyəti dövründə Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri” sərlövhəli məqaləsində yer alıb.

AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

Məqalədə Ulu Öndər Heydər Əliyevin təhsilə böyük önəm verdiyi və Azərbaycan gənclərinin Türkiyədə təhsil almasını çox vacib hesab etdiyi qeyd olunur. Onun 1992-ci ilin martın 22-24-də Türkiyəyə səfərinin yekunu olaraq imzalanmış işbirliyi Protokolunda da milli əhəmiyyətli bu mühüm məsələyə xüsusi yer ayrılmışdı. Burada iqtisadi, sosial və mədəni əlaqələrlə yanaşı, daha bir maddə - hər il 100 Naxçıvan gəncinin Türkiyənin ali təhsil ocaqlarında təhsil alması maddəsi də yer almışdı. Baş nazir Süleyman Dəmirəl Ankarada Ulu Öndərlə görüşündə onu dünya siyasətində möhtərəm bir şəxs, keçmiş Sovet İttifaqında və Azərbaycanda yüksək dövlət vəzifələrində çalışmış siyasi Lider kimi dəyərləndirib.

Ümummilli Lider Heydər Əliyev 1993-cü ilin iyununda hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində layiqli yer tutmasında və dünya siyasətinə inteqrasiyasında, ölkəmizin siyasi-iqtisadi, elmi-texniki, mədəni-mənəvi maraqlarının formalaşdırılıb reallaşdırılmasında mühüm addımlar atdı. O, qardaş Türkiyə ilə münasibətlərin daha yüksək səviyyədə və etibarlı təməllər üzərində qurulmasına çox böyük önəm verib. Heydər Əliyev ölkəmizin Türkiyə ilə münasibətlərə verdiyi əhəmiyyəti ilk günlərdən bəyan edərək deyirdi ki, bizim ölkələrimiz - Türkiyə və Azərbaycan dost-qardaş ölkələrdir. Xalqlarımızın birliyi, qardaşlığı, dostluğu əsrlərdən-əsrlərə keçərək formalaşıb və bu gün özünün yeni mərhələsinə çatıb. İndi Azərbaycan müstəqil dövlət olaraq öz ölkəsinin, xalqının, öz sərvətlərinin sahibidir. Azərbaycanın müstəqilliyini dünya ölkələri arasında ilk dəfə Türkiyə tanıyıb. Bu isə o vaxt Azərbaycanın dünya dövlətləri, xarici təşkilatlar tərəfindən tanınmasında çox böyük addım olub. Ulu Öndər Heydər Əliyevin 1994-cü il fevralın 8-11-də Türkiyəyə rəsmi səfəri ölkələrimizin qarşılıqlı əlaqələrinin tamamilə yeni məcrada və keyfiyyətdə qurulmasına, həmçinin inkişafına zəmin yaratdı. 1994-cü il oktyabrın 19-da türk dövlətləri başçılarının Zirvə görüşündə qəbul edilmiş “İstanbul bəyannaməsi”nin imzalanma mərasimində Heydər Əliyev demişdir: “Biz bir kökdənik, biz birdilli xalqlarıq. Bizim milli ənənələrimiz çox yaxındır, bir-birinə bənzərdir, oxşardır. Ona görə də, bunlar hamısı xalqlarımızı hələ müstəqil olmadığımız vaxtda bir-birindən ayırmayıb, bir-birinə bağlayıb, bir-biri ilə daha çox əlaqədə saxlayıb. İndi isə xalqlarımız öz müstəqilliklərini əldə edəndən sonra, müstəqil dövlətlər kimi dünyada tanınandan sonra biz tarixi ənənələr əsasında, həmin fundamental əsaslar üzərində bundan sonra da irəli getməliyik”.

Diqqətə çatdırılıb ki, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövründə Türkiyə-Azərbaycan əlaqələri təhsil, mədəniyyət, xüsusilə də siyasət və iqtisadiyyat sahələrində böyük irəliləyişlər əldə edib. “Əsrin müqaviləsi”ndən sonra Heydər Əliyev o dövrdə arzu sayılan Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəməri üzərində işləməyə başladı. Bu layihənin çətinliklərinə baxmayaraq, o, məqsədinə nail oldu. BTC ilə Azərbaycan nefti bu gün Türkiyə vasitəsilə dünya bazarlarına çıxarılır, bu layihədən əldə olunan gəlir hesabına ölkəmizin elmi, mədəni və iqtisadi inkişafı təmin edilir. Heydər Əliyev bu cür müdrik fikirləri 1996-cı il noyabrın 6-da Türk Dünyası Yazıçılarının III Qurultayındakı nitqində söyləyib: “Biz öz tarixi köklərimizlə, milli köklərimizlə, milli-mənəvi ənənələrimizlə, böyük tariximizlə fəxr edə bilərik”. Ulu Öndərin Türkiyəyə növbəti rəsmi səfəri (1997-ci il mayın 5-8-i) həm əhatəliliyi, keçirilən görüşlərin sıxlığı ilə qarşılıqlı münasibətlərdə qoyulan təməlin necə möhkəm, etibarlı olduğunu bir daha təsdiqlədi. Mayın 5-də Ümummilli Lider Heydər Əliyevə Türkiyənin “Dövlət nişanı”nın təqdim olunması mərasimində çıxış edən Ulu Öndər demişdi: “Mən bu sözləri demişəm, bu gün bir daha təkrar edirəm: biz bir xalqıq, iki dövlətik. Bir xalq olan bir dövlətin başçısının o biri dövlətin yüksək mükafatını alması böyük şərəfdir”. Ulu Öndərin “Bir millət, iki dövlət” tezisi isə milli-mənəvi dəyərlərimizin tarixən ortaqlığını, xalqlarımızın mədəniyyətinin, incəsənətinin, musiqisinin, bütünlükdə mənəvi dünyasının bir-biri ilə təbii-tarixi qarşılıqlı əlaqədə olduğunu da əks etdirir. Ulu Öndər Azərbaycanla Türkiyə “Bir millət, iki dövlətdir” dedikdə yalnız etnik olaraq türkləri deyil, bütövlükdə xalqımızı, onun bütün etnik tərkibini və mənzərəsini əhatə etməklə bir milləti nəzərdə tuturdu.

Qeyd olunub ki, Ulu Öndər Heydər Əliyev türkdilli ölkələrin dövlət başçılarının 1994-2001-ci illərdə keçirilmiş 6 sammitinin hamısında iştirak edib və bu əməkdaşlıq formatında Azərbaycanın təşəbbüskar mövqeyi hər zaman öndə olub. Ulu Öndər türk dövlətləri başçıları forumunun regional təşkilat kimi möhkəmlənməsinin vacibliyini daim vurğulayaraq deyib: “Bu təşkilat artıq 7 ildir ki, yaşayır. Biz mədəniyyət, iqtisadiyyat, başqa bütün sahələrdə əməkdaşlıq edirik. Tarixi bir daha təhlil edir, müştərək tarixi abidələrimizi yada salır və onların yubileylərini keçiririk. Bu, çox böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu, Türk dünyasının inkişafının təməlidir”.