Bakı, 22 aprel, AZƏRTACA

Bu yazın təbiəti salama gəldiyi ilk günlərində onun barlı-bəhərli ömrünə birgə yol almışdıq. Söhbətimiz boyunca hiss edirdim ki, alimin həyat tarixçəsi mükəmməl bir salnamədir. Onu isə bir gündə, bir saatda vərəqləmək mümkünsüz idi. Mənimsə bu salnaməni oxuyub-öyrənmək, ondan bəhrələnmək və bu ibrətamiz ömrü tədqiq-təbliğ etmək niyyətim vardı. Təəssüf... Böyüklərimiz düz deyirmiş, fani dünya həm də ağına-bozuna baxmayan vəfasız dünya imiş... Kərim müəllimə bu yazını oxumaq müyəssər olmadı. Təəssüflər olsun ki, son bir neçə ayda xəstəlikdən əziyyət çəkən alim yaxın günlərdə dünyasını dəyişdi.... Amma nə yaxşı ki, qəhrəmanımın mikrofonun səsyazan dalğasında qalan sözü, söhbəti bu yazını ərsəyə gətirməyimə kömək oldu...

Bu fikirlər yazıçı-publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şəfəq Nasirin “Alim yaratmaqla, şam yanmaqla...” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

AMEA-nın müxbir üzvü, geologiya-minerologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm və texnika xadimi, “Şöhrət” ordenli, Beynəlxalq Şərq Neft Akademiyasının həqiqi üzvü, Lütfi-Zadə adına Beynəlxalq Akademiyanın həqiqi üzvü, Azərbaycan Rəssamlar və Jurnalistlər ittifaqlarının üzvü, Respublika Ağsaqqallar Şurasının üzvü, Yasamal Rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü Kərim Məmmədxan oğlu Kərimovun ömür yoluna, elmi yaradıcılığına diqqəti cəlb etməyimin ən ümdə səbəbi görkəmli alimin Azərbaycan elmində etdiyi kəşfləri, ixtira və yenilikləri, mükəmməl elmi əsərləri ilə dünyada tanınmasıdır. Onun tələbəlik çağlarından başlamış, sonrakı dövrlərdə də biliklərə yiyələnməsi, məsuliyyəti, təşkilatçılığı, ictimai fəaliyyəti, elmi axtarışları, bir alim, ziyalı olaraq daim özünü yetişdirməsi, ciddi və davamlı şəkildə çalışması, eləcə də sabahın onlarla, yüzlərlə gənc kadrlarını hazırlaması bu böyük şəxsiyyəti hərtərəfli xarakterizə etməyə, haqqında ürəkdolusu danışmağa imkan verir.

Kərim Kərimovun 1957-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunu bitirməsi qarşısında böyük imkanlar açdı. Ömrünü həyatımız üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən vacib bir sahəyə, elmi axtarışlara həsr etdi. İlk olaraq 1960-cı ildə Azərbaycan Respublikası Elmlər Akademiyasının Dərin Neft-Qaz Yataqları Problemləri İnstitutunda fəaliyyətə başladı. Bundan sonra Kərim müəllimin ciddi, mükəmməl olan əmək fəaliyyəti onun bir sıra məsuliyyətli vəzifələrdə çalışmasına yol açdı. Azərbaycan Geofizika Elmi-Tədqiqat İnstitutunda müxtəlif vəzifələrdə (bölmə müdiri, laboratoriya və şöbə müdiri, direktor əvəzi) işlədi. Tale onun ARDNŞ “Geofizika və Mühəndis Geologiyası” İctimai Birliyinin Baş direktoru vəzifəsində çalışmasını da zəruri etdi. Və beləliklə, Kərim Kərimov işlədiyi bütün sahələrdə özünü bir elm xadimi, bütöv əqidəli şəxsiyyət, cəmiyyətə gərəkli bir kadr kimi yetişdirdi…

1961-ci ildə gənc mütəxəssis aspiranturaya qəbul üçün sənədlərini həm Moskvaya, həm də Azərbaycan Neft Sənayesi Elmi-Tədqiqat Layihə İnstitutuna təqdim edir və eyni fənlərdən hər iki institutda imtahanlardan “əla” qiymətlər alır. Onun Moskvada aspirantura təhsili alması reallaşır. Lakin ailə vəziyyəti ilə əlaqədar Bakıda aspirantura təhsili almalı olur. Beləliklə, K.Kərimov elm məbədgahının qapılarını cəsarətlə açır və böyük inamla o aləmə daxil olur. Kərim müəllim ictimai həyatda olduğu kimi, elmdə də gedilmiş yollardan fərqli olan bir istiqamətə üz tutur. Belə olmasaydı, geologiya sahəsində nadir elm xadimlərindən biri kimi tanınmazdı ki!

Kərim Kərimov 1964-cü ildə “Ələt sıra təpəliyinin cənub-şərq hissəsinin mədən geofizikası üsullarına görə geoloji quruluşu və neftlilik-qazlılığı (Solaxay, Ayrantökən, Qoturdağ və Daşgil-Delyaniz sahələri)” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını uğurla müdafiə etdi. Burdaca onu qeyd etmək yerinə düşər ki, Kərim müəllimin elmi sahə olaraq torpağın sirlərini öyrənmək, qoynunda hifz etdiyi sərvəti üzə çıxarmaq arzusu və bu istiqamətdə unikal nəticələr əldə etməsi, ilk növbədə, onun azərbaycançılıq mövqeyinin göstəricisidir.

O, elmi axtarışlara ara vermədən, daha böyük həvəs və inadkarlıqla “Neftlilik-qazlılıq perspektivliyi ilə əlaqədar olaraq Kür çökəkliyinin Azərbaycan hissəsinin dərinlik quruluşu və tektonik inkişaf xüsusiyyətləri (geofiziki tədqiqatlar əsasında)” mövzusunda doktorluq işini təsdiq etdirərək qlobal, dərin tədqiqatlarına istiqamət aldı. Çəkilən zəhmət hədər getmədi. Geofizikada ən çətin tədqiqatlarını başa çatdıraraq 1975-ci ildə doktorluq işini böyük müvəffəqiyyətlə müdafiə etdi. “Alim ilk dəfə olaraq yerin 420 km dərinliyinin modelini verdi. Dünya geologiya elmində Qafqazın göstərilən dərinlikdə torpaq strukturunu vermək ilk dəfə Kərim müəllimə müyəssər oldu” (X.Göyyallı). Onu da qeyd etməliyik ki, Kərim müəllimin tədqiqatları bəzən xüsusi mövzularından başqa ümumən geofizika sahələrini də əhatə edib.

Kərim Kərimovu Azərbaycanda, eləcə də dünya geofizika sahəsində ciddi elmi proqnozlar müəllifi kimi tanıyıblar. 2001-ci ildə o, zəlzələni əvvəlcədən proqnozlaşdırmağın mümkünlüyünü elmi faktlarla sübut etmişdi. Təbii ki, bu elmi nəticə birdən-birə meydana çıxmamış, alimin ciddi, davamlı tədqiqatlarının nəticəsində ərsəyə gəlmişdi. O yazırdı ki, zəlzələ mənbəyində geodinamik gərginlik artdıqca maqnitotellurik sahənin maqnit hissələrinin vektorunda da kəskin dəyişiklik baş verir. Alim zəlzələnin əvvəlcədən proqnozlaşdırılması üçün bir sıra şərtlərə əməl olunmasının vacibliyini önə çəkirdi. Ümumiyyətlə, professor Kərim Kərimov Qafqaz və ona bitişik digər regionlarda geofiziki üsulların tətbiqi ilə geodinamik şəraitin öyrənilməsinə böyük həssaslıqla diqqət göstərib. Bu sahədə möhtəşəmliklə ifadə olunan elmi tədqiqatları ona böyük uğurlar qazandırıb. Belə ki, bu istiqamətdə gördüyü işlərə görə 7 patent almışdır. Bunlardan 2-si Avrasiya Patent Təşkilatı tərəfindən verilib.

Professor Kərim Kərimov neft geologiyası elmi tarixində ilk dəfə olaraq müxtəlif termobarik şəraitdə gilli çöküntülərdə xüsusi elektrik müqavimətinin paylanması üzrə iki yeni geofiziki effekt müəyyənləşdirib. Bu effektlərin biri üzrə güman edilən kəşf üçün ilkinlik arayışı verilib. Hər iki effektin neft-qaz axtarışı kəşfiyyat işləri üçün böyük elmi-nəzəri-praktik əhəmiyyəti var. Alim 600-ə yaxın dərc olunmuş elmi əsərin, o cümlədən 18 monoqrafiya, 30 kitab, 28 ixtira, 140-a qədər müxtəlif atlas və xəritələrin müəllifidir. Bir sıra kitabları, o cümlədən zəlzələ ilə bağlı əsərləri Azərbaycan, rus, ingilis, türk dillərində çap olunub. Fikrimcə, Kərim müəllimin elmi uğurları sırasında onun “Zəlzələ” əsərini fəaliyyətinin ən yüksək pilləsi hesab etmək olar.

Alimin 100-dən çox əsəri dünyanın bir çox məmləkətində - ABŞ, Fransa, Rusiya, Misir, Ukrayna, Gürcüstan, Türkiyə, İran, Yaponiya və başqa ölkələrdə işıq üzü görüb, eləcə də mətbuatda haqqında rəylər dərc olunub. Bu uğurlar onu da deməyə imkan verir ki, Kərim müəllim Azərbaycan elmi cəmiyyətinin həyatında sanki bir işıq timsalında doğulub. Bu işıq Vətən səmasından süzülən günəş zərrəciklərinin fonunda daha aydın görünüb.

K.Kərimov genişmiqyaslı elmi-tədqiqat işləri ilə yanaşı, yüksəkixtisaslı kadrlar hazırlanmasında da xeyli iş görüb. Onun rəhbərliyi altında 15 elmlər namizədi və 3 elmlər doktoru yetişib. Düşünürəm ki, elm yolunu seçən gənclər Kərim Kərimov kimi alimlərin məktəbindən, bu məktəbin ənənələrindən bəhrələnməlidir.

O, Bakıda beynəlxalq və respublika miqyaslı elmi seminar, konfrans və simpoziumların hazırlanması, təşkili və keçirilməsində böyük işlər görüb. Azərbaycanda, eləcə də dünyanın bir çox ölkələrində keçirilən tədbirlərdə ölkəmizi ləyaqətlə təmsil edib.

K.Kərimov elmdə necə fövqəlgücə, qüdrətə malikdirsə, rəssamlıqda, satira janrının karikatura qolunda da eyni güc, qabiliyyət və məfkurəvi amalla fəaliyyət göstərib. İlk gənclik dövründən rəssamlıq sənətinə marağı, sevgisi onun bu sahədə də fərqləndiyini üzə çıxarıb, milli və bəşəri ideya kəsb edən yüzlərlə əsərin müəllifi kimi tanınmasına səbəb olub. Bakı, İstanbul, Ankara, Trabzon, Moskva, Sankt-Peterburq şəhərlərində dəfələrlə sərgiləri təşkil olunub. Elə 1991-ci ildə İstanbulda keçirilən sərgidən əldə olunmuş şəxsi qonorarından, 150 min dolların 100 minini müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrinin bank hesabına köçürüb. Bir xeyli hissəsini İzmir şəhərində zəlzələdən zərər çəkənlərə yardım məqsədilə bağışlayıb.

Rəssamın ümumilikdə 500-dən çox əsəri var. Bu əsərlər Yer üzündə terrorizmin ifşasında ən kəsərli vasitə kimi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Dünyanın azadlıqsevər insanlarında qanlı müharibələrə, özgə torpaqlarını işğal edənlərə nifrət hissini alovlandırır. Erməni həyasızlığını, vandalizmi ifşa edən əsərləri, Xocalı faciəsinə həsr olunmuş siyasi plakatları da dünyada terrorizmə nifrətinin ifadəsidir.

İlk baxışda alimin genişəhatəli fəaliyyəti adama bir nağıl təsiri bağışlayır. Yəni doğrudanmı, hər biri dünya miqyaslı marağa səbəb olan monoqrafiyalar, 30-dan çox tədqiqat əsərlərinin toplusu - kitablar tək bir alimin zəhməti sayəsində ərsəyə gəlib? Əlbəttə, bu deyilənlərin fərqində olmaqdan ötrü onun həmin əsərləri ilə yaxından tanışlıq gərəkdir.

Kərim müəllimin insani keyfiyyətləri sırasında səmimiyyəti məni çox duyğulandırıb. Bu keyfiyyəti alimlə söhbətlərimdə qəlbinin aynasından saçılan səmimiyyət işığında görüb-duymuşam. Əslində, səmimiyyətin malik olduğu xüsusiyyətlər də mənəvi gözəlliklə bağlıdır. Səmimiyyət mənəviyyatın kompasıdır, onun istiqamətini tutub yol gedən insanın uğuruna xeyir çıxar, həyatı yaxşılıqlarla, gözəlliklə süslənər. Eynən Kərim müəllimdə olduğu kimi. Kərim Kərimov haqqında bu yazını ərsəyə gətirmək istəyimin bir səbəbi də onun səmimiyyəti olub...

Deyilənə görə, Kərim müəllim özünün istirahət vaxtlarında pianoda və tarda gözəl əsərlər ifa edərdi. Bu da onun istedad və qabiliyyətinin bir başqa istiqamətdə parlaq təzahürüdür. Mənə elə gəlir ki, Kərim müəllim həmin anlarda da elmdə və rəssamlıqda yeni layihələri ətrafında düşüncələrini nizamlayır, musiqinin əsrarəngiz gözəlliyi, ruhu oxşayan, xoş ovqat yaradan sədaları altında yeni mövzularını dünyaya gətirirdi... Bu üç sahənin vəhdətinin Kərim müəllimin varlığında yaratdığı bütövlüyü sadəcə təsəvvür etmək, əslində, onun qüdrətli şəxsiyyət olduğunu dərk etməkdir. İnsanı tanımaq, gördüyü işlərin timsalında qiymətləndirmək, ona layiq olduğu dəyəri vermək isə etirafdır. Dünya geofizika elmində özünün ixtira, yenilik və kəşfləri ilə tanınmış Kərim Kərimov burdan belə özünün ikinci həyatında yenidən doğuldu...

P.S. Alim yaratmaqla, şam yanmaqla aydınlanar...