ATƏT dünyada və xüssusən Avropada gedən proseslərin tənzimlənməsinə dərindən nüfuz edən beynəlxalq təşkilatdır. Ona görə də dünyanın 64 ölkəsinin dövlət və hökumət başçılarının, bir çox beynəlxalq təşkilatların rəhbərlərinin Avropada təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi, sülhün və əmin-amanlığın bərqərar edilməsi məsələlərini ətraflı müzakirə etmək üçün Lissabon Zirvə görüşünə toplaşması tamamilə qanunauyğundur. Doğrudur, bu qlobal problemin həlli ATƏT-in də, digər nüfuzlu beynəlxalq təşkilatların da diqqət mərkəzindədir. Digər tərəfdən, Helsinki Yekun Aktı və Paris Xartiyası kimi çox əhəmiyyətli sənədlər mövcuddur. Lakin dünyanın, o cümlədən Avropanın bir çox bölgələrində münaqişə ocaqları səngimək bilmir, qan tökülür, torpaqlar zor gücünə zəbt olunur, sərhədlər pozulur, insan hüquqları tapdalanır.

Azərbaycan da 1988-ci ildən belə bir təcavüzlə üzləşmişdir. Respublikamızın torpaqlarının 20 faizi Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunmuş, ölkəmizin ərazi bütövlüyünə qəsd edilmiş, bir milyondan çox vətəndaşımız doğma yerlərindən zorla qovularaq qaçqına çevrilmişdir.

ATƏT-in üzvü olan ölkələrin dövlət və hökumət başçıları münaqişə ocaqlarının tezliklə söndürülməsi, XXI əsrin sülh və əmin-amanlıq əsrinə çevrilməsi üçün qəti tədbirlər görülməsi məqsədi ilə Lissabona toplaşdılar.

Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətimiz Zirvə görüşündə iştirak etmək üçn Lissabona gəldiyi ilk saatlardan gərgin işə başladı. Zəmanəmizin görkəmli dövlət xadimi, respublika Prezidenti Heydər Əliyev Lissabon zirvə görüşündə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli istiqamətində irəliyə doğru daha bir mühüm addım atılması, Azərbaycanın ədalətli mövqeyinin bütün dövlətlər tərəfindən müdafiə olunması və ATƏT-in toplantısının sənədlərində bu məsələnin öz geniş əksini tapması üçün bir çox görüşlər keçirdi, ətraflı danışıqlar apardı.

ABŞ dövlət katibinin müavini Linn Devis, Rusiyanın xarici işlər naziri Yevgeni Primakov, Ukrayna Prezidenti Leonid Kuçma, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu, İsveçrənin xarici işlər naziri, ATƏT-in indiki sədri Flavio Kotti, Finlandiya Prezidenti Marti Ahtisaari, Rusiyanın Baş naziri Viktor Çernomırdin ilə, digər ölkələrin dövlət və hökumət başçıları ilə keçirilən görüşlər çox əhəmiyyətli, faydalı oldu.

Prezident Heydər Əliyevin Lissabon Zirvə görüşündə ölkəmiz üçün tarixi əhəmiyyət daşıyan nitqi dövlət və hökumət başçılarının diqqətini dərindən cəlb etdi. Respublikamızın rəhbəri yeni müstəqillik qazanmış, demokratiya və bazar münasibətləri yolunu seçmiş ölkəmizdə hüquqi dövlət quruculuğu, islahatların həyata keçirilməsi, dünya birliyi ilə əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsi sahəsində görülən işlərdən ətraflı söhbət açdı.

Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli üçün ATƏT-in və onun Minsk qrupunun fəaliyyətindən, bir sıra dövlətlərin vasitəçiliyi ilə aparılan ikitərəfli danışıqlardan, atəşkəs rejiminə respublikamızın ciddi riayət etməsindən bəhs edən Prezident Heydər Əliyev dedi ki, biz müharibə yox, sülh istəyirik. Biz istəyirik ki, Azərbaycanın işğal olunmuş torpaqları azad edilsin, respublikamızın ərazi bütövlüyü, sərhədlərinin toxunulmazlığı təmin olunsun, yerlərindən-yurdlarından zorla qovulmuş bir milyondan çox vətəndaşımız öz doğma torpaqlarına qayıtsın. Biz Dağlıq Qarabağda yaşayan ermənilərin təhlükəsizliyini təmin etməyə, Azərbaycanın tərkibində Dağlıq Qarabağa yüksək muxtariyyət statusu verməyə hazırıq.

Dövlətimizin başçısının söylədiyi fikirlər, irəli sürdüyü təkliflər, Ermənistan istisna olmaqla, Zirvə görüşünün iştirakçısı olan dövlətlərin rəhbərlərinin hamısı tərəfindən rəğbətlə qarşılandı və dəstəkləndi.

Azərbaycanın və Ermənistanın ərazi bütövlüyünün tanınması, Azərbaycanın tərkibində Dağlıq Qarabağa yüksək muxtariyyət statusu verilməsi, Dağlıq Qarabağın bütün əhalisinin təhlükəsizliyinin təmin olunması barədə üç əsas prinsip Prezident Heydər Əliyevin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətinin gərgin işi nəticəsində Lissabon Zirvə görüşü bəyannaməsi layihəsinin 20-ci maddəsində öz əksini tapdı.

Lakin ATƏT-də bütün sənədlər konsensus əsasında qəbul edilir. Öz məkrli hərəkətlərindən əl çəkməyən Ermənistan tərəfi bu fürsətdən istifadə edərək, bəyannamə layihəsinin 20-ci maddəsinin qəbul olunmasına etiraz etdi.

Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin müdrik dühası bu məsələnin də müsbət həllinə öz təsirini göstərdi. Respublikamızın rəhbəri keçirdiyi görüşlərdə dövlətimizin mövqeyini açıq şəkildə bəyan etdi: Ermənistan öz etirazını geri götürməsə, Azərbaycan Lissabon bəyannaməsinin bütünlüklə qəbul olunmasına razılıq verməyəcəkdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bütün dövlətlər Azərbaycanın mövqeyini dəstəklədilər. Ermənistanın bu hərəkətini qətiyyətlə pislədilər.

Zirvə görüşünün yekun iclasında sədr Lissabon bəyannaməsinin qəbul edilməsi ilə əlaqəqdar yaranmış vəziyyət barədə dövlət və hökumət başçılarına məlumat verdi.

Prezident Heydər Əliyev yekun iclasında çıxış edərək, dövlətimizin bu barədə mövqeyini bir daha bəyan etdi, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həllindən bəhs edən maddənin bəyannamənin mətnində saxlanılmasının vacibliyini vurğuladı.

Ermənistan Prezidenti Levon Ter-Petrosyan isə Dağlıq Qarabağ ermənilərinin təhlükəsizliyinə təminat verilməsinə Ermənistanın “inanmadığını” bəhanə gətirərək, 20-ci maddənin qəbul olunmasına yenidən etiraz etdi.

Amerika Birləşmiş Ştatlarının nümayəndəsi yaranmış gərgin vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün ATƏT-in sədri Flavio Kottinin Lissabon Zirvə görüşü bəyannaməsi layihəsinin 20-ci maddəsinin öz ifadəsini tapdığı bəyanatın Lissabon toplantısının, yəni ATƏT-in rəsmi sənədi kimi qəbul olunmasını təklif etdi. Ermənistandan başqa bütün dövlətlərin başçıları buna razılıq verdilər. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həllinə dair sənəd bir dövlət, yəni Ermənistan qoşulmadan qəbul edildi. Levon Ter-Petrosyanın bu hərəkəti isə Ermənistanın təcavüzkar ölkə olduğunu bir daha sübut etdi və Lissabon görüşünün bütün iştirakçıları tərəfindən pislənildi.

ATƏT-in indiki sədri Flavio Kottinin bəyanatında deyilir:

“Hamınızın bildiyi kimi, son iki ildə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınması və Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü məsələsində irəliləyiş əldə olunmayıb. Mən təəssüf edirəm ki, münaqişənin həlli prinsipləri barəsində tərəflərin fikirlərinin yaxınlaşdırılması istiqamətində Minsk konfransı həmsədrlərinin səyləri nəticəsiz qaldı.

Minsk qrupu həmsədrlərinin tövsiyə etdikləri üç prinsip Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin aradan qaldırılmasının bir hissəsini ifadə etməlidir. Bu prinsiplər Minsk qrupunun üzvü olan bütün dövlətlər tərəfindən dəstəklənir. Həmin prinsiplər aşağıdakılardır:

- Ermənistan Respublikasının və Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü;

- Dağlıq Qarabağın sazişdə müəyyən edilmiş hüquqi statusu - bu status Dağlıq Qarabağa Azərbaycan Respublikasının tərkibində özünüidarəetmənin ən yüksək səviyyəsini verir;

- tənzimləmə müddəalarına bütün tərəflərin əməl etməsini təmin etmək barədə qarşılıqlı öhdəliklər də daxil olmaqla, Dağlıq Qarabağın və onun bütün əhalisinin təhlükəsizliyinə təminat verilməsi.

Mən təəssüf edirəm ki, Ermənistan bunu qəbul edə bilməmişdir. Mən inanıram ki, digər iştirakçı dövlətlərin hamısı bu prinsipləri dəstəkləyirlər.

Bu bəyanat Lissabon Zirvə görüşünün sənədlərinə daxil ediləcəkdir.”

Avropa Birliyinin sədri, İrlandiya nümayəndəsi, habelə Rusiya Federasiyasının Baş naziri Viktor Çernomırdin, Finlandiya Prezidenti Mart Ahtisaari və başqaları xüsusi bəyantlarla çıxış edərək, bu prinsipləri dəstəklədiklərini bildirdilər. Beləliklə, ATƏT Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həllində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü əsas prinsip kimi qəbul etdiyini rəsmi sənədlə təsdiqlədi.

Lissabon Zirvə görüşü öz işini başa çatdırdı. Prezident Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan diplomatiyası Lissabon toplantısında böyük uğur qazandı. Bu uğurun ən əhəmiyyətli cəhətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın haqq işi indi dünyanın bütün ölkələri tərəfindən müdafiə edilir və dəstəklənir.