Xəzərin dayazlaşması köçəri quşların məskunlaşmasına ciddi təsir göstərir
Bakı, 10 oktyabr, AZƏRTAC
Azərbaycanın ərazisi coğrafi mövqeyi və təbii xüsusiyyətləri ilə əlaqədar quşların miqrasiyası baxımından unikal məkan hesab olunur. Lakin Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin düşməsi sahilyanı ərazilərin strukturunda dəyişikliklərə səbəb olur ki, bu da həm qışlamaq, həm də nəsil vermək üçün ölkəmizə gələn quşların məskunlaşmasına mənfi təsir göstərir.
Bakı Dövlət Universitetinin Zoologiya və fiziologiya kafedrasının müdiri biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Əbülfəz Tağıyev AZƏRTAC-a açıqlamasında bildirib ki, Azərbaycan ərazisinə qışlama dövründə, əsasən, Rusiya, Qazaxıstan, Şimali və Mərkəzi Avropa ölkələrindən, reproduksiya dövründə isə Cənub-Şərqi Asiya ölkələri və Afrikadan quşlar miqrasiya edirlər.
Onun sözlərinə görə, həm qışlamaq, həm də nəsil vermək üçün ölkəmizə gələn quşların böyük əksəriyyətini su-bataqlıq quşları təşkil edir. Şimaldan gələnlər arasında qazkimilər dəstəsinin, xüsusilə ördəklər fəsiləsinin nümayəndələri daha çox qeydə alınır. Cənub-Şərqi Asiya və Afrika ölkələrindən nəsil vermək üçün gələn quşlar arasında isə vağkimilər və digər su-bataqlıq quşlarına daha çox rast gəlinir. Bu quşların böyük əksəriyyəti Azərbaycanda daxili su hövzələrində, əsasən də Xəzərin cənub-qərb sahilində məskunlaşır. Lakin 1996-cı ildən etibarən Xəzərdə suyun səviyyəsinin düşməsi nəticəsində sahilyanı ərazilərdə struktur və funksional dəyişikliklər baş verib. Həmin proses biomüxtəlifliyə, o cümlədən ornitofaunaya ciddi təsir göstərib. Suyun çəkilməsi sahilyanı ərazilərdəki qamışlıq və yulğunluqların quruda qalmasına səbəb olub. Halbuki həmin bitki örtüyü quşlar üçün mühüm yaşayış mühiti hesab edilir. Xüsusilə nəsil vermək üçün gələn quşlar yuvalama imkanlarını itirir, qışlamağa gələn növlər isə sığınacaq və qidalanma məqsədilə istifadə etdikləri biotoplardan məhrum olurlar.
Əbülfəz Tağıyev bildirib ki, qamışlıq və yulğunluqlar quşları küləkdən və soyuqdan qoruyur, eyni zamanda, onların qidalanması və məskunlaşması üçün əlverişli şərait yaradır. Suyun geri çəkilməsi nəticəsində bu ərazilərin quruması quşların yaşayış mühitini daraldır və onların məskunlaşması ilə bağlı problemləri artırır.
Alim vurğulayıb ki, bu prosesdə qlobal iqlim dəyişmələrinin də mühüm rolu var: “Məlumdur ki, Xəzərə 130-dan çox çay tökülür. Xəzərə tökülən çaylardan daxil olan suyun həcminin azalması müşahidə edilir. Həmçinin son onilliklərdə havanın temperaturunun təxminən 1–1,5 dərəcə artması dənizin səthindən buxarlanmanı gücləndirir. Nəticədə Xəzərə daxil olan suyun həcmi ilə buxarlanma arasındakı fərq suyun səviyyəsinin düşməsinə və sahil xəttinin geriyə çəkilməsinə səbəb olur”.
Müsahibimiz diqqətə çatdırıb ki, Xəzərin dayazlaşmasının təsirləri yalnız su-bataqlıq quşları ilə məhdudlaşmır. Həmin proses dənizdə yaşayan digər ekoloji qruplar, o cümlədən balıqlar üçün təhlükələr yaradır. Məməli heyvanlardan xüsusilə endemik növ olan Xəzər suitisi qlobal iqlim dəyişmələrinin təsirlərinə həssasdır. Xəzər suitisi nəsil vermək üçün dənizin şimal hissəsinə gedir və buzların üzərində balalayır. Lakin iqlim dəyişmələri buzların yaranmasına və qalınlığına mənfi təsir göstərir. Buz örtüyünün zəifləməsi suitilərin balalarını dünyaya gətirməsi üçün əlverişli şəraitin pozulmasına səbəb olur. Bundan başqa, həmin ərazilərə daxil olan yırtıcı məməlilər və quşlar da suitilərin balaları üçün təhlükə yaradır.
Alim qeyd edib ki, beynəlxalq tədqiqatlarda Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin gələcəkdə daha da azalacağı ilə bağlı proqnozlar səsləndirilir. Almaniya və Niderland alimlərinin araşdırmalarına əsasən, 2100-cü ilədək Xəzərdə suyun səviyyəsinin təxminən 18 metr enə biləcəyi ehtimal olunur. Belə bir enmənin Xəzərin cənub hissəsinə təsiri gözlənilsə də, dayazlığı ilə seçilən şimal hissəsində daha ciddi fəsadlar yarada biləcəyi bildirilir. Şimali Xəzərin orta dərinliyinin təxminən 5 metr, maksimum dərinliyinin isə 13–15 metr olması həmin ərazini suyun səviyyəsinin enməsinə qarşı xüsusilə həssas edir.
Ə.Tağıyevin fikrincə, Xəzərin dayazlaşmasının biomüxtəlifliyə təsirlərinin öyrənilməsi və mümkün fəsadların qarşısının alınması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülməlidir. Xüsusilə Xəzərin cənub-qərb sahilində suyun səviyyəsinin enməsi ilə əlaqədar sahilyanı ərazilərdə baş verən struktur və funksional dəyişikliklər kompleks şəkildə tədqiq edilməli, quşların və digər canlıların yaşayış mühitinin qorunması istiqamətində zəruri addımlar atılmalıdır. Bu istiqamətdə vaxtında tədbirlər görülməsi gələcəkdə biomüxtəlifliyə dəyən zərərin azaldılması və Xəzər ekosisteminin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Müxbir - Göyçək Mahmudlu
Bölmənin digər xəbərləri
