Kiyev, 30 oktyabr, AZƏRTAC

Qlobal enerji sektoru böyük dəyişikliklər dövrünü yaşayır. Bərpaolunan enerji mənbələrinin sürətli inkişafı, yeni ixrac marşrutlarının yaranması və müasir enerji saxlama sistemlərinə artan tələbat Azərbaycan üçün əlavə strateji imkanlar açır. Ukraynanın mühəndislik təcrübəsinin bu proseslərdə oynaya biləcəyi rolu, hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının gələcəyin enerji sisteminin əsas elementinə çevrilməsinin səbəblərini və Azərbaycan-Ukrayna əməkdaşlığının perspektivlərini texnika elmləri doktoru, akademik və Azərbaycan-Ukrayna Enerji Assosiasiyasının fəxri sədri Yuri Landau ilə müzakirə edirik.

- Azərbaycan Avrasiyanın əsas enerji mərkəzlərindən birinə çevrilir. Bu, Azərbaycan-Ukrayna enerji əməkdaşlığının inkişafı üçün hansı yeni imkanları açır?

- Enerji sektoru hazırda inkişafının ən əhəmiyyətli mərhələlərindən birini yaşayır. Qeyri-sabit və hava şəraitindən asılı elektrik enerjisi istehsalı ilə xarakterizə olunan Günəş və külək enerjisi istehsalının sürətlə böyüməsi ilə yaranan əsas çətinlik elektrik enerjisi istehsalının özü deyil, energetika sisteminin etibarlı və dayanıqlı işləməsini təmin etməkdir.

Məhz bu səbəbdən irimiqyaslı enerji saxlama və tənzimləmə sistemləri üçün ən səmərəli texnologiyalardan biri olan hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyaları müasir enerji infrastrukturunun əsas elementinə çevrilir. Uyğun təbii şəraitə malik ölkələrdə onların tikintisi energetika sisteminin inkişafında prioritet məsələyə çevrilir.

Azərbaycan bərpaolunan enerjinin inkişafı üzrə əhəmiyyətli potensiala malikdir və Avrasiyada aparıcı enerji mərkəzlərindən biri kimi mövqeyini daim gücləndirir. Bu arada, Ukrayna hidroelektrik mühəndisliyinin yüzillik tarixinə, hidroelektrik və hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının layihələndirilməsi, tikintisi və istismarı sahəsində unikal təcrübəyə malikdir.

Bu üstünlüklərin birləşdirilməsi elektrik enerjisi sənayesində uzunmüddətli texnoloji tərəfdaşlıqlar üçün tamamilə yeni imkanlar yaradır. Ukraynanın mühəndislik təcrübəsi, Azərbaycanın ardıcıl uzunmüddətli enerji siyasəti ilə birlikdə genişmiqyaslı, dünyasəviyyəli layihələri həyata keçirməyə qadirdir.

Əminəm ki, bu cür əməkdaşlığın ölkələrimizin hüdudlarından kənarda da səmərəsi olacaq. Bu, gələcəkdə Xəzər regionu ilə Avropa arasında yaşıl enerji dəhlizinin səmərəliliyini artırmaq, iki ölkənin elmi, mühəndislik və sənaye potensialının uğurlu vəhdətinin nümunəsinə çevrilmək potensialına malikdir.

- Azərbaycan Günəş və külək enerjisi istehsalını fəal şəkildə inkişaf etdirir. Hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının bərpaolunan enerjinin inkişafı üçün vacib şərtə çevrilməsinin səbəbi nədən ibarətdir?

- Günəş və külək enerjisi Azərbaycan üçün böyük potensial təklif edir. Lakin onların inkişafı labüd olaraq bir fundamental çətinliklə qarşılaşır: elektrik enerjisi istehsalı hava şəraitindən asılıdır və çox vaxt istehlak modelləri ilə uyğun gəlmir. Buna görə də müasir enerji sektorundakı əsas məsələlərdən biri energetika sisteminin artıq elektrik enerjisini effektiv şəkildə toplamaq və yüklənmə qrafikinə uyğun olaraq artan tələbat dövrlərində şəbəkəyə buraxmaq qabiliyyətidir.

Qlobal təcrübə inandırıcı şəkildə göstərir ki, hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyaları bu problemin ən etibarlı və effektiv həll yollarından biridir. Onlar xeyli miqdarda enerji toplamağa, dəqiqələr ərzində su elektrik stansiyasından çıxış rejiminə keçməyə, pik yükləri tənzimləməyə, Günəş və külək enerjisi istehsalındakı dalğalanmaları kompensasiya etməyə qadirdir. Bundan əlavə, əsas avadanlıqların xidmət müddəti 40-45 il, hidrotexniki qurğuların isə 100 ildən çoxdur ki, bu da həmin stansiyaları təkcə enerji infrastrukturu obyektinə deyil, həm də gələcək nəsillər üçün nəzərdə tutulmuş strateji investisiyaya çevirir.

Azərbaycan mövcud su anbarlarından istifadə də daxil olmaqla, hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının tikintisi üçün zəruri təbii şəraitə malikdir. Buna görə də Azərbaycanda bərpaolunan enerjinin inkişafı onların tikintisi ilə sıx əlaqəli olmalıdır. Bu inteqrasiya olunmuş yanaşma Günəş və külək enerjisi istehsalının potensialını maksimum dərəcədə gücləndirəcək, milli enerji sisteminin etibarlı və dayanıqlı fəaliyyətini təmin edəcək, elektrik enerjisi istehsalı üçün təbii qaz istehlakını azaldacaq, bununla da onun ixrac potensialını artıracaq.

Eyni zamanda, hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının inkişafı Azərbaycanın iddialı yaşıl enerji planlarının həyata keçirilməsi, bərpaolunan enerji istehsalı gücünün daha da artırılması və Avropaya təmiz elektrik enerjisi ixracının genişləndirilməsi üçün möhkəm təməl yaradacaq.

- Siz dünyanın bir çox ölkəsində su elektrik stansiyaları layihələrinin həyata keçirilməsində iştirak etmisiniz. Sizcə, Azərbaycan ilk hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyasının tikintisinə nə dərəcədə hazırdır?

- Tam hazırdır. Altmış ildən çoxdur ki, SES-də çalışıram və dünyanın hər yerində böyük su elektrik stansiyalarının layihələrinin həyata keçirilməsində iştirak etmişəm. Topladığım təcrübə əminliklə deməyə imkan verir ki, bu gün Azərbaycanın ilk hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyasının tikintisi üçün bütün zəruri şərtləri var.

Ölkə böyük su elektrik stansiyalarının tikintisi və istismarı sahəsində əhəmiyyətli təcrübə toplayıb, Günəş və külək enerjisi sektorları sürətlə inkişaf edir, elektrik enerjisi infrastrukturu ardıcıl olaraq modernləşdirilir və yüksəkixtisaslı mühəndis və texniki mütəxəssislər var.

Amma ən əsası, enerji sektorunun uzunmüddətli inkişafına, generasiya mənbələrinin şaxələndirilməsinə və ölkənin enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə yönəlmiş ardıcıl dövlət siyasəti həyata keçirilir. Məhz bu amillərin vəhdəti hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının tikintisi də daxil olmaqla irimiqyaslı infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi üçün möhkəm təməl yaradır.

Bir çox ölkənin təcrübəsi göstərir ki, bərpaolunan enerji mənbələrinin payı artdıqca, saxlama və tənzimləmə tutumuna ehtiyac obyektiv şəkildə artır və hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyaları bu problemin ən effektiv həll yollarından birinə çevrilir. Onlar şəbəkə balansını təmin edir, artıq elektrik enerjisini toplayır, pik yükləri tənzimləyir və enerji təchizatının etibarlılığını artırır. Buna görə də, Azərbaycan üçün ilk belə stansiyanın tikintisi texniki cəhətdən mümkün olmaqla yanaşı, həm də strateji baxımdan vaxtında həyata keçirilir, elektrik enerjisi sənayesinin inkişafındakı qlobal tendensiyalara tam uyğundur.

Ukraynalı mütəxəssislər artıq layihə üçün ilkin mühəndislik texniki-iqtisadi əsaslandırmasını tamamlayıb, ən perspektivli sahələri təhlil edib və Mingəçevir su anbarında hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyasının yerləşdirilməsi üçün konseptual plan hazırlayıb, onun əsas texniki parametrlərini - quraşdırılmış tutumu, təzyiq başlığı, struktur konfiqurasiyası və digər əsas xüsusiyyətlərini müəyyən ediblər. Bu işin nəticələri Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasında keçirilən beynəlxalq dəyirmi masada təqdim edilib.

Əminəm ki, Azərbaycanın ilk hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyası bütün ölkə üçün əlamətdar layihəyə çevriləcək. Bu, milli enerji sisteminin çevikliyini və dayanıqlığını əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq, bərpaolunan enerjinin daha da inkişafı üçün şərait yaradacaq, enerji resurslarından daha səmərəli istifadəni təmin edəcək və Xəzər regionunun enerji transformasiyasında lider kimi Azərbaycanın mövqeyini gücləndirəcək.

Ukraynalı mütəxəssislər üçün belə bir layihənin həyata keçirilməsində iştirak etmək böyük şərəf olardı. Mühəndislərimiz həm Ukraynada, həm də dünyanın bir çox ölkəsində toplanmış SES və hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının layihələndirilməsi, tikintisi və modernləşdirilməsi sahəsində unikal təcrübəyə malikdirlər. Ümid edirəm ki, bu təcrübədən yaxşı istifadə olunacaq və Azərbaycanın ilk hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyası layihəsinin uğurla həyata keçirilməsinə töhfə verəcək.

- Akkumulyator enerji saxlama sistemləri (BESS) dünya miqyasında sürətlə inkişaf edir. Onlar hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarına alternativdirmi, yoxsa bu texnologiyalar paralel olaraq inkişaf etməlidir.

- Mən bu texnologiyaları qətiyyən bir-birinə qarşı qoymazdım. BESS və hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyaları rəqabətdə deyil. Əksinə, birlikdə istifadə edildikdə, onlar bir-birini tamamlayır və balanslaşdırma məsələlərinə hərtərəfli həll yolu təqdim edir, enerji sisteminin elastikliyini, sabitliyini və etibarlılığını artırır.

Akkumulyator enerji saxlama sistemləri energetika sisteminin işindəki dəyişikliklərə faktiki olaraq ani reaksiya verir. Onlar tezliyi effektiv şəkildə tənzimləyir, qısamüddətli enerji dalğalanmalarını kompensasiya edir. Bu sistemlər enerjini qısamüddətli saxlamaq və onun ötürülməsi üçün optimaldır.

Hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyaları isə fərqli miqyasda problemləri həll etmək üçün nəzərdə tutulub. Onlar əhəmiyyətli miqdarda enerji toplaya, uzun müddət nasos və istehsal rejimlərində işləyə, pik tələbatı ödəyə, ehtiyat enerji təmin edə və onilliklər ərzində energetika sisteminin etibarlı və sabit işləməsini təmin edə bilər. Uzun xidmət müddəti sayəsində bu stansiyalar ən etibarlı və səmərəli irimiqyaslı enerji saxlama texnologiyalarından biri olaraq qalır.

Bu səbəbdən dünyanın aparıcı enerji gücləri hər iki yanaşmanı eyni vaxtda inkişaf etdirir. BESS energetika sisteminin idarə edilməsində yüksək məhsuldarlıq və çeviklik yaradır. Hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyaları isə bu prosesləri genişləndirir, uzunmüddətli enerji saxlama, pik yük daşıma dairəsi və uzunmüddətli təchizatı təmin edilir.

Fikrimcə, məhz kompleks yanaşma Azərbaycan üçün daha effektiv olardı. Müasir nasos sistemləri və hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının birləşdirilməsi artan Günəş və külək enerjisi istehsalının ən səmərəli istifadəsinə imkan verəcək, milli energetika sisteminin etibarlılığını və dayanıqlığını artıracaq, enerji balansı üçün qaz generasiyasına ehtiyacı azaldacaq, habelə yaşıl enerjinin daha da inkişaf etdirilməsi və təmiz elektrik enerjisi istehlakının artırılması üçün texnoloji təminat yaradacaq.

- Azərbaycan Avropaya təbii qazın əsas təchizatçılarından biri kimi mövqeyini möhkəmləndirir. Hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının tikintisi daxili qaz istehlakını azalda, ölkənin ixrac potensialını artıra və Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolunu gücləndirə bilərmi?

- Əlbəttə. Hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının hazırda Azərbaycan üçün əsas üstünlüklərindən biri də məhz bu amildir.

Bu stansiyalar ilkin elektrik enerjisi istehsal etmir. Amma mövcud Günəş və külək enerjisi istehsalı güclərindən ən səmərəli istifadəyə imkan verir. Onlar aşağı tələbat dövrlərində Günəş və külək elektrik stansiyaları tərəfindən istehsal olunan artıq elektrik enerjisini toplayır, sonra pik tələbat dövrlərində onu şəbəkəyə qaytarır. Bu sistem şəbəkəni balanslaşdırmaq və pik yükləri ödəmək üçün qazla işləyən elektrik stansiyalarından istifadə ehtiyacını azaldır.

Azərbaycan üçün bunun təkcə texniki deyil, həm də mühüm iqtisadi əhəmiyyəti var. Bərpaolunan enerji mənbələri və müasir saxlama sistemləri üzrə daxili istifadə nə qədər səmərəli olarsa, yerli elektrik enerjisi istehsalı üçün bir o qədər az təbii qaz istehlak oluna və daha çox ixrac edilə bilər.

Avropanın etibarlı təbii qaz təchizatına olan yüksək tələbatını nəzərə alsaq, bu yanaşma Azərbaycan üçün əlavə imkanlar açır. Nasoslu su anbarlarının inkişafı ölkənin ixrac potensialının artırılmasına və Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolunun daha da gücləndirilməsinə töhfə verə bilər.

- Azərbaycanda enerji layihələrinin həyata keçirilməsində Ukraynanın hansı texnologiyalarına, mühəndislik həllərinə və təcrübəsinə ən çox tələbat ola bilər?

- Ukrayna haqlı olaraq su elektrik stansiyaları sahəsində ən güclü mühəndislik məktəblərindən biri ilə öyünür. Həm Ukraynada, həm də onun hüdudlarından kənarda SES-lərin və hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının layihələndirilməsi, tikintisi, modernləşdirilməsi və istismarı sahəsində unikal təcrübə toplanıb.

Bu gün ukraynalı mütəxəssislər Azərbaycana perspektivli sahələrin seçilməsindən, mühəndislik tədqiqatlarının aparılmasından və texniki-iqtisadi əsaslandırmaların hazırlanmasından tutmuş mürəkkəb hidravlik qurğuların, su boru kəmərlərinin, yüksəkgərginlikli yarımstansiyaların, elektrik ötürücü xətlərinin layihələndirilməsinə və hərtərəfli tikinti dəstəyinin göstərilməsinə qədər bütün mühəndislik təcrübələrini təklif edə bilirlər. Bundan əlavə, layihənin bütün mərhələlərinin həyata keçirilməsi Ukrayna və Azərbaycan mütəxəssisləri arasında sıx əməkdaşlıq tələb edir ki, bu da hər iki ölkənin mühəndislik və praktik təcrübəsinin, habelə texnoloji imkanlarının birləşməsinə imkan verəcək.

Ukraynanın hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarının layihələndirilməsi enerji obyektlərinə hərbi təhdidlər qarşısında yüksək səviyyədə təhlükəsizlik və mühafizənin təmin edilməsinə yönəlmiş mühəndislik həllərinin hazırlanması təcrübəsini təqdim edir ki, bu da xüsusi dəyərə malikdir. Bu cür həllər obyektlərin təbii, texnogen və hərbi risklərə qarşı dayanıqlığını artırır, onların həssaslığını azaldır və kritik enerji infrastrukturunun qorunması üçün müasir tələblərə uyğunluğunu təmin edir.

Mövcud su elektrik stansiyalarının modernləşdirilməsi, onların gücünün artırılması və müasir avtomatlaşdırma sistemlərinin, rəqəmsal idarəetmənin və avadanlıq diaqnostikasının tətbiqi təcrübəsi də eyni dərəcədə dəyərlidir. Bütün bunlar təkcə yeni obyektlərin tikintisinə deyil, həm də mövcud enerji infrastrukturunun səmərəliliyinin əhəmiyyətli dərəcədə artırılmasına imkan verir.

- Hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyası layihəsinin Xəzər regionu ilə Avropa arasında Yaşıl Enerji Dəhlizinin inkişafı üçün hansı əhəmiyyəti ola bilər?

- Zənnimcə, Yaşıl Enerji Dəhlizi kimi genişmiqyaslı layihənin həyata keçirilməsi üçün müasir balanslaşdırıcı infrastruktur çox vacibdir. Günəş və külək enerjisi istehsalının payı artdıqca, artıq elektrik enerjisini saxlamaq və istehsaldakı dalğalanmaları kompensasiya etmək üçün gücə ehtiyac artır. Hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyaları bu problemin ən səmərəli həllərindən biridir.

- Gələcəyin enerji sektorunu yaradacaq Azərbaycan və Ukraynanın gənc mühəndislərinə hansı məsləhətləri vermək istərdiniz?

- Həyatım boyu dünyanın müxtəlif ölkələrində su elektrik stansiyaları layihələrinin həyata keçirilməsində iştirak etmək və bir neçə nəsil mühəndislə işləmək şansım olub. Bu prosesdə bir şeyə əmin oldum: əsl enerji maşınlar tərəfindən yaradılmır, onu insanlar yaradır.

Arzu edirəm ki, Azərbaycan və Ukraynanın gənc mühəndisləri biliklərini daim artırsınlar, bu sahə ilə yaxından maraqlansınlar və çətin tapşırıqlardan qorxmasınlar. Elmi, sənayeni və dövlətləri irəliyə doğru aparan ən iddialı layihələrdir.

Bu gün qarşınızda unikal imkanlar açılır. Dünya enerji sektorunu sürətlə dəyişir və hidroakkumulyasiyalı elektrik stansiyalarını layihələndirəcək, bərpaolunan enerji mənbələrini inteqrasiya edəcək, rəqəmsal texnologiyalar tətbiq edəcək və gələcəyin enerji sistemlərini yaradacaq məhz sizin nəsil olacaq.

Səmimi qəlbdən ümid edirəm ki, Azərbaycan və Ukraynadan olan gənc mühəndislər birlikdə çalışacaq, bilik və təcrübə mübadiləsi aparacaq, yeni texniki həllər tapacaq və onları tətbiq edəcəklər. Elm və mühəndislik sahələrində yaradıcılıq və əməkdaşlıq insanları daim birləşdirib və ölkələrimizin inkişafı üçün yeni imkanlar açıb.

Gələcək nəsillərin fəxr edəcəyi müasir, etibarlı və dayanıqlı enerji sənayesini yaratmaq məhz sizin əlinizdədir. Sizə qərar qəbul etməkdə cəsarət, məqsədlərə çatmaqda əzmkarlıq, yeni biliklər qazanmaq istəyi və qabiliyyətlərinizə inam arzulayıram.