Azərbaycanda göbələklərin elmi tədqiqi: yeni növlər, biotexnoloji imkanlar MÜSAHİBƏ VİDEO
Bakı, 13 iyul, AZƏRTAC
Azərbaycanda göbələk müxtəlifliyinin öyrənilməsi, nadir növlərin müəyyənləşdirilməsi və onların bioloji potensialının araşdırılması istiqamətində elmi tədqiqatlar davam etdirilir. Göbələklərin yalnız təbiətdəki rolu deyil, həm də insan sağlamlığı, kənd təsərrüfatı və ekoloji texnologiyalar üçün yaratdığı imkanlar müasir elmi tədqiqatların əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Elm və Təhsil Nazirliyi Botanika İnstitutunun Mikologiya laboratoriyasının müdiri professor Dilzarə Ağayeva AZƏRTAC-a müsahibəsində Azərbaycanda yeni göbələk növlərinin aşkarlanması, qorunmasına ehtiyacı olan növlər, göbələklərin tibbi və biotexnoloji imkanları, bu sahədə həyata keçirilən tədqiqatlar barədə danışıb. Onunla müsahibəni təqdim edirik.
-Azərbaycanda indiyədək elmə məlum olmayan yeni göbələk növləri aşkar edilibmi? Hazırda bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar barədə nə deyə bilərsiniz?
-Azərbaycanda göbələk tədqiqatlarının əsası ötən əsrin 30-cu illərindən qoyulub və bu istiqamətdə zəngin göbələk herbarisi yaradılıb.
Hazırda herbari fondunda 12 mindən çox nümunə saxlanılır. Bu kolleksiyaya təxminən 700 makromiset növü və 2500-dən artıq mikromiset növü daxildir. Bu zəngin elmi irs yeni toplanmış nümunələrin araşdırılmasında mühüm mənbə rolunu oynayır. Herbari materialları vasitəsilə yeni aşkar olunan növləri əvvəlki elmi məlumatlarla müqayisə etmək, onların Azərbaycan mikobiotası üçün yenilik olub-olmadığını müəyyənləşdirmək mümkündür. Eyni zamanda, bu kolleksiya illər ərzində aparılmış tədqiqatların nəticələrini qoruyaraq gələcək elmi araşdırmalar üçün qiymətli baza yaradır.
Azərbaycandan bu günə qədər elm üçün 100-dən çox yeni göbələk növü təsvir olunub. Bu növlərin böyük əksəriyyəti akademik Valeri Ulyanişev, biologiya elmləri doktoru Tofiq Axundov, Elşad Hüseynov və Adil Sadıqov tərəfindən toplanmış nümunələr əsasında təsvir edilib və əsasən ötən əsrə aiddir.
Bu əsrdə isə son 20 il ərzində laboratoriyamız tərəfindən elm üçün yeni olan 9 göbələk növü təsvir edilib. Bununla yanaşı, Azərbaycan ərazisi üçün yeni hesab edilən 60-dan artıq göbələk növü müəyyənləşdirilib. Bu nəticələr ölkəmizin göbələk müxtəlifliyi haqqında elmi biliklərin daha da genişlənməsinə və dəqiqləşdirilməsinə imkan yaradır, eyni zamanda, milli göbələk herbarisinin zənginləşməsinə mühüm töhfə verir. Hazırda bu istiqamətdə tədqiqatlarımız davam edir.
Ümumiyyətlə, göbələklər aləmi növ müxtəlifliyinə görə həşəratlardan sonra Yer üzündə ikinci ən böyük canlılar aləmi hesab olunur. Hazırda elm tərəfindən təxminən 155 min göbələk növü təsvir edilsə də, hələ öyrənilməmiş yaşayış mühitləri və ekoloji sistemlər nəzərə alınmaqla, alimlər Yer üzündə göbələklərin ümumi sayının təxminən 2,5 milyon növə çata biləcəyini ehtimal edirlər.
- Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na salınması təklif olunan və ya xüsusi mühafizəyə ehtiyacı olan göbələklər varmı?
- 2013-cü ildə nəşr olunmuş “Qırmızı Kitab”ın ikinci nəşrinə 14 göbələk növü daxil edilibsə, 2023-cü ildə çap olunan üçüncü nəşrdə bu göstərici 37 növə çatdırılıb. Bu isə ölkə ərazisində göbələk müxtəlifliyinin öyrənilməsi və nadir növlərin qorunması istiqamətində aparılan tədqiqatların nəticələrini əks etdirir.
Göbələklərin təbiətdə yayılma dövrləri də müxtəlifdir. Qış, yay, yaz və payız mövsümlərində müşahidə olunan fərqli göbələk növləri mövcuddur. Bəzi göbələklər təbiətdə uzun müddət görünmələrinə baxmayaraq, onların bioloji xüsusiyyətləri və həyat formaları fərqlənir. Bəzi makrogöbələklər ağaclarla və digər bitkilərlə müxtəlif münasibətlər quraraq uzun müddət təbiətdə qala bilirlər. Bu növlər arasında mikorizal göbələklər, saprotrof poliporlar və ağacçürüdən göbələklər xüsusi yer tutur. Onlar bitkilərlə simbioz əlaqələri və ya üzvi maddələrin parçalanmasında rolu sayəsində ekosistemlərdə mühüm funksiyalar yerinə yetirirlər.
Qısamüddətli həyat dövrünə malik göbələklər əsasən müəyyən mövsümlərdə müşahidə olunsa da, uzunömürlü növlər təbiətdə daha davamlı şəkildə mövcud olur və meşə ekosistemlərinin sabitliyində mühüm rol oynayır.
- Bəzi göbələklərdən antibiotik və digər preparatların hazırlanmasında istifadə edilir. Bu istiqamətdə Azərbaycanda hansı tədqiqatlar aparılır?
-Ukraynada, Pakistanda həmkarlarla birgə apardığımız kiçik layihələr çərçivəsində – göbələklərin fizioloji xüsusiyyətləri öyrənilir. Məsələn, bu göbələklərdən “Laetiporus sulphureus”, “Fellinus igniarius” və yaxud “Pleurotus ostreatus” növünü qeyd eləmək olar ki, bu növlər hazırda doktorantlar tərəfindən araşdırılır. Biz “Laetiporus sulphureus” göbələyindən pakistanlı həmkarlarla birlikdə Azərbaycandan toplanılan nümunələr üzərində tədqiqatlar aparırıq. Döş xərçənginin müalicəsində istifadə olunan dərmanın adı “Ekzemestan”dır. Həmin dərmanın biotransformasiyası üçün istifadə yolları araşdırılıb və müəyyən əhəmiyyətli nəticələr əldə edilib ki, bu da gələcəkdə daha ətraflı öyrənmək üçün əsas rolunu oynayır.
- Laboratoriyada üzərində işlədiyiniz elə tədqiqat varmı ki, gələcəkdə praktiki nəticələr versin?
- Faktiki olaraq, biz praktiki nəticələr veririk. Bunlar daha çox yabanı təbiətlə əlaqədar olur. İsmayıllıdan başlamış Balakənədək bütün təbii şabalıd bitən ərazilərdə “Cryphonectria parasitica” göbələyi yayılıb ki, bu da şabalıd xərçəngi adı ilə məşhur bir növdür. Biz bəlkə 15 ildən də artıqdır ki, müxtəlif layihələr çərçivəsində və beynəlxalq əməkdaşlıqdan faydalanaraq göbələyin populyasiyasını, strukturunu öyrənmişik. Buna əsasən də bionəzarət agentinin Azərbaycanda tətbiqetmə imkanının olduğunu göstərmişik və sübut etmişik.
Müxbir - Tünzalə Zeyvəliyeva
Bölmənin digər xəbərləri
