Azərbaycanlıların soyqırımı - Şamaxıda mart qırğınları VİDEO
Şamaxı, 31 mart, Rəşad Türkoğlu, AZƏRTAC
1918-ci ilin mart-aprel aylarında erməni zorakılığından Azərbaycanın ən çox zərər çəkmiş bölgələrindən biri də Şamaxı olub. Şamaxıda törədilən soyqırımı, azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə siyasəti dünyada görünməmiş qəddarlıqla yadda qalıb.
AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Şamaxı arxeoloji ekspedisiyasının rəisi Akif Quliyev AZƏRTAC-ın bölgə müxbirinə bildirib ki, Şamaxıda ilk hadisələr 1918-ci ildə Novruz bayramı ərəfəsində baş verib: “Ermənilər müxtəlif istiqamətlərdən Şamaxı üzərinə hücuma keçdilər. Bakıda hakimiyyəti ələ keçirmiş Şaumyan bu işlərdə bilavasitə əsas rol oynayırdı. Qeyd edim ki, 1917-ci ilin sonları - 1918-ci ilin əvvəllərinə qədər Şamaxı bölgəsinə 60-dan çox yük maşını ilə silah gətirilmiş və ermənilər gizlin olaraq silahlandırılmışdı. Mart ayının əvvəllərində ermənilər məkrli niyyətlərini həyata keçirməyə başladılar”.
Şamaxı şəhər Cümə məscidinin imamı Mərhəməd Mustafayevin sözlərinə görə, ermənilər necə ki, Ağdam məscidini və işğaldan azad olunmuş məscidlərimizi yerlə-yeksan edib, talayıblar, eləcə də Şamaxıda da belə vəhşilik törədiblər. “Azad olunmuş rayonlarımızda gördüyümüz mənzərələr bizim üçün yeni deyil, Şamaxı 1918-ci ildə o səhnəni yaşayıb. Şamaxı şəhər Cümə məscidindən əlavə, rayonda 12 məscid yerlə-yeksan olunub. İmamzadə məscidinin axundu Axund Cəfərqulu ağanı 4 hissəyə bölüb məscidin girişində asmışdılar. Bu əməllər onların xislətindən irəli gəlir”, - deyə o qeyd edib.
Ermənilər Şamaxıda əllərinə düşən fürsətdən istifadə edərək uşaq, qoca, qadın demədən minlərlə insanı qılıncdan, süngüdən keçirərək, diri-diri yandırıblar. Həmçinin milli memarlıq incilərini, məktəbləri, xəstəxanaları, məscid və digər abidələri dağıdıblar.
1918-ci ilin mart ayında erməni silahlı birləşmələri Şamaxıda kütləvi qırğınlar törədən zaman təqribən 2000-ə yaxın əliyalın qadın, qoca, uşaqlar məhz cümə məscidinə pənah gətirmişdilər ki, bəlkə terrorçular onlara rəhm edələr. Amma ermənilər insanları məsciddə diri-diri yandırdılar.
Həmin il Şamaxıda ən çox qırğınlar törədilən kəndlərdən biri də Əngəxaran kəndidir. Belə ki, kənddə olan 186 evdən 184-ü bir gün içində yandırılıb, kənd sakinlərindən 500 nəfəri qətlə yetirilib. Həmin vaxt qohumlarını və yaxınlarını itirən 101 yaşlı Mərifət nənə eşitdiyi hadisələri belə xatırlayır: “Ermənilər dağın üstündə cərgə ilə durub adamları vururmuşlar. Qaçan qaçırmış, bəziləri də qəbiristanlıqda, evlərdə, meşələrdə gizlənirmişlər. Cavanları yığıb aparıbmışlar. Sonra onları öldürüb dərəyə atıblar. Evləri, tarlaları yandırıb, od vurub, dağıdıblar, hər yeri xaraba qoymuşdular”.
Fövqəladə İstintaq Komissiyası tərəfindən həmin dövrdə Şamaxı qəzasındakı 120 kəndin 86-nın erməni təcavüzünə məruz qaldığı təsdiqlənib. Bundan əlavə, komissiyanın apardığı və yarımçıq qalan istintaq materiallarına əsasən, Şamaxı qəzasının 53 kəndində 8027 nəfər azərbaycanlı qətlə yetirilib. Onlardan 4190 nəfəri kişi, 2560 nəfəri qadın və 1277 nəfəri uşaq olub.
Tarixçi Fariz Xəlilli deyir ki, ermənilərin azərbaycanlı əhaliyə qarşı terror əməlləri, soyqırımı siyasəti bu gün də davam edir. Xüsusilə də 44 günlük müharibədə Gəncə, Bərdə, Tərtər, Beyləqan və digər ərazilərdə mülki əhalini qəsdən hədəf alan məlum terror hadisələri bunu bir daha təsdiqləyir. “Qeyd edim ki, hətta XX əsrin ən böyük soyqırımı aktlarından biri Xocalıda olub. Belə ki, Xocalıda 1918-ci ildə də soyqırımı törədilmişdi. Bu soyqırımı siyasəti XX əsrin sonlarında - 1992-ci ildə yenə də Xocalıda təkrarlandı. Yəni, erməni daşnaklarının, erməni siyasi liderlərinin xisləti terror üzərində formalaşıb”, - deyə o əlavə edib.
Tarixçilərin sözlərinə görə, ermənilər əvvəlcədən planlı şəkildə qərara gəlmişdilər ki, Şamaxı şəhərində türk müsəlman əhalisini məhv etsinlər. Çünki həmin vaxt Şamaxı Azərbaycan milli demokratik hərəkatında önəmli yerlərdən birini tuturdu. Daşnak və bolşevik qüvvələri bilərəkdən Şamaxının 22 nəfər nüfuzlu sakinini, o cümlədən məşhur Axund Səfərqulunun, şəhər hakimi Teymurbəy Xudaverdiyevin, Dövlət Dumasının deputatı Məmməd Əliyevin və digərlərinin qətllərinə rəvac verməklə, əslində əhali arasında vahimə yaratmağa və ilk növbədə, sayılıb-seçilən şəxsləri aradan götürməyə nail oldular. Şamaxı qırğınının cəlladları arasında 31 erməni, o cümlədən Stepan Lalayan, Tatevos Əmiryan, Qavri Karoğlanyan və başqaları da var.
Bölmənin digər xəbərləri
