Filoloq Qırğız akınlığı ilə Azərbaycan aşıq sənətinin oxşar və fərqli cəhətlərini açıqlayıb
Bakı, 7 sentyabr, AZƏRTAC
Qırğız və Azərbaycan ənənələrinin mühüm ortaq cəhətlərindən biri də epik yaradıcılıqla bağlılığıdır. Qırğız xalqının milli-mədəni yaddaşında “Manas” dastanı müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Manasçılar dastanı müxtəlif ifa üslubları ilə, geniş epik mətnləri yaddaşda qoruyaraq və müəyyən hallarda improvizasiya imkanlarından istifadə etməklə nəsildən-nəslə ötürmüşlər. Azərbaycan aşıq mühitində də dastançılıq ənənəsi olduqca zəngindir. “Koroğlu”, “Aşıq Qərib”, “Əsli və Kərəm”, “Abbas və Gülgəz”, “Tahir və Zöhrə” kimi dastanların qorunması və yayılmasında aşıqlar mühüm rol oynayıb. Bu dastanların ifası zamanı nəsr və nəzmin, söz və musiqinin qarşılıqlı əlaqəsi yaranır. Həm Qırğız, həm də Azərbaycan mühitində dastançı yalnız hazır mətni təkrarlayan ifaçı deyil, onu öz ifaçılıq imkanlarına uyğun şəkildə təqdim edən yaradıcı sənətkardır.
Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent İlhamə Qəsəbova söyləyib.
O qeyd edib ki, Qırğız akınlığı ilə Azərbaycan aşıqlığı arasında müəyyən fərqlər var. “Azərbaycan aşıq sənəti zaman keçdikcə daha sistemli poetik və musiqi quruluşuna malik sənət kompleksinə çevrilib. Burada saz havalarının zəngin sistemi, aşıq şeirinin müxtəlif janrları, dastan repertuarı və ustad-şagird ənənəsi bir-biri ilə sıx bağlı şəkildə inkişaf edib. Aşığın sənətkarlığı yalnız söz yaratmaq və ifa etmək qabiliyyəti ilə deyil, həm də saz çalmaq, havaları tanımaq, dastan söyləmək və aşıq repertuarını mənimsəməklə müəyyənləşib. Qırğız akınlığında isə poetik improvizasiya və söz yarışması daha qabarıq şəkildə ön plana çıxır. Akının ictimai mövqeyi, onun xalq qarşısında fikir söyləmək, hadisələrə münasibət bildirmək və sosial məsələləri poetik formada ifadə etmək qabiliyyəti mühüm əhəmiyyət daşıyır. Akın yaradıcılığında gündəlik həyat, məhəbbət, təbiət, ictimai münasibətlər, insan xarakteri və xalqın tarixi ilə bağlı mövzular geniş yer tutur. Azərbaycan aşıq poeziyasında da bu mövzulara rast gəlinsə də, burada məhəbbət lirikasının, qəhrəmanlıq motivlərinin, Vətən və yurd sevgisinin, dini-fəlsəfi düşüncənin, təbiət təsvirlərinin və sosial mövzuların daha geniş poetik sistem daxilində ifadəsi müşahidə edilir”,- deyə İ.Qəsəbova vurğulayıb.
Dosent hər iki ənənənin yaşamasını təmin edən əsas mexanizmlərin ustad-şagird münasibətləri olduğunu deyib: “Azərbaycan aşıq sənətində şagirdin ustad yanında uzun müddət təhsil alması, saz çalmağı, aşıq havalarını, şeir formalarını və dastanları öyrənməsi sənət ənənəsinin əsas prinsiplərindən biri olmuşdur. Ustad yalnız texniki bilikləri öyrədən müəllim deyil, həm də sənət dünyagörüşünü və əxlaq prinsiplərini şagirdə ötürən mənəvi rəhbərdir. Qırğızlarda da sənətkarın özündən əvvəlki ustadların yaradıcılığını mənimsəməsi, epik repertuarı və poetik ifadə vasitələrini öyrənməsi, daha sonra fərdi üslubunu formalaşdırması ənənənin davamlılığını təmin edir. Hər iki sənət mühitində sənətkarın cəmiyyətdəki mövqeyi də diqqətəlayiqdir. Akın və aşıq xalqın içərisindən çıxan, onun düşüncə və duyğularını ifadə edən sənətkarlardır. Onlar toy və şənliklərdə, müxtəlif mərasimlərdə, el məclislərində çıxış etmiş, ictimai hadisələrə münasibət bildirmiş, xalqın sevincini və kədərini sözə və musiqiyə çevirmişlər. Bu səbəbdən aşıq və akın yaradıcılığını yalnız musiqi və poeziya hadisəsi kimi deyil, həm də xalqın sosial-mədəni həyatının mühüm komponenti kimi qiymətləndirmək lazımdır”.
Müxbir – Fidan Əlizadə
Bölmənin digər xəbərləri
