Bakı, 11 dekabr, AZƏRTAC

Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycana rəhbərliyinin bütün dövrlərində, ictimai-siyasi fəaliyyətində elmə, mədəniyyətə, ədəbiyyat və sənətə önəm verib, yaradıcılıq sahələrinə həssas yanaşıb, onun qorunub saxlanması və inkişafı qayğısına qalıb.

Bu fikirlər AMEA-nın müxbir üzvü Tehran Əlişanoğlunun “Heydər Əliyevin ədəbiyyat təlimi və müasir dövr” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin ədəbiyyata bağlılığının, bütövlükdə ədəbiyyat təliminin zəminində yalnız ölkə başçısı, rəhbər olmaq missiyası dayanmır, həm də fitrətən böyük ədəbiyyat və sənət sevgisi durur. Bu, sadəcə ədəbiyyata maraqdan doğan üstün keyfiyyət deyil, ümumən xalqına, vətəninə, onun mənəvi-mədəni sərvətlərinə köklü bağlılıqdan doğan, yalnız dahilərə xas milli və bəşəri sevgidir. Heydər Əliyev deyirdi: “Biz Nizaminin, Xaqaninin, Nəsiminin, Füzulinin adlarını böyük iftixar hissi ilə çəkirik və onların əsərlərini oxuyaraq xalqımızın nə qədər dahi, müdrik və istedadlı xalq olduğunu bir daha dərk edirik. Eyni zamanda, dünya, bəşər qarşısında bunlarla fəxr edirik, öyünürük. Öyünməyə də haqqımız var. Çünki bu böyük insanlar nəinki bizim xalqımızı, bütün bəşəriyyəti, bəşər tarixini zənginləşdirən əsərlər yazmışlar. Onlardan sonra gələn nəsillər də bu ənənəni, xüsusiyyəti davam etdirmişlər. Ona görə də tariximizin hansı əsrinə, hansı səhifəsinə baxsan, orada şairlərin, yazıçıların, mədəniyyət xadimlərinin izlərini, əsərlərini görəcəksən....”

Heydər Əliyev bir tərəfdən xalqının bir parçası olaraq, əsl övlad sevgisi ilə əsrlər boyu dahilərin yaratdığı irsə, mənəvi sərvətə qədir-qiymət verir, digər tərəfdən özü də Nizamidən, Xaqanidən, Nəsimidən, Füzulidən və onlarla digər sələflərindən əxz etdiyi, öyrəndiyi dərsləri XX əsrdə davam etdirir, dahilərin yolunu gedir.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin ədəbiyyat təlimi bütövlükdə əsasını hələ hakimiyyətinin birinci dövründə qoyduğu və gerçəkləşdirdiyi çağdaş azərbaycançılıq konsepsiyasına söykənir. Bu təlim Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi hər iki dövrdə fərqli statuslarda dövriyyəyə gəlsə də, mahiyyət etibarilə eynidir, eyni amala, milli tərəqqiyə xidmət edir. Birinci mərhələdə Heydər Əliyev daha çox siyasi xadim olaraq quruculuq lideri, ədəbiyyatın, mədəniyyət və incəsənətin hamisi olaraq çıxış edir. Həmin dövrdə Ümummilli Liderin ədəbiyyatdan istəyi budur ki, ədəbiyyat dağıdıcılığa yox, quruculuğa xidmət eləsin. Bu, hər şeydən öncə, onun ideoloji missiyasıdır. Xalqın milli varlığının, tarixi yaddaşının, mənəvi dəyərlərinin, dilinin, tarixinin, mədəniyyətinin, adət-ənənələrinin yaşadılması, müasir dövrə, insanlara, cəmiyyətə ötürülməsi, çağdaş şüurun, müasir dünyagörüşü və zövqün formalaşdırılması yolunda vəzifə borcudur. Heydər Əliyev Azərbaycan xalqını dünya millətləri ailəsində, qabaqcıl mövqelərdə görmək istəyirdi, elm, sənət, o cümlədən ədəbiyyatdan da bu istiqamətdə səylər, əsərlər, nəticələr gözləyirdi.

Ümummilli Liderin sovet dönəmində ədəbiyyat təliminin, ədəbiyyat vasitəsilə xalqa, millətə, cəmiyyətə təsir mexanizminin rəsmən bir sıra forma və üsulları olub, bəzilərini də Heydər Əliyev şəxsən özü yaradıb. Bu baxımdan respublikada təntənəli şəkildə keçirilən “mədəniyyət və incəsənət ongünlükləri”ni, “ədəbiyyat günləri”ni, ümumittifaq və beynəlxalq tədbirləri misal göstərmək olar. Heydər Əliyev bu tədbirlərə heç bir respublikada olmadığı qədər miqyas verib, Azərbaycan mədəniyyəti, incəsənəti və ədəbiyyatını bütövlükdə azərbaycançılığın geniş təbliğinə yönəldə bilmişdi. Ədəbiyyatı təbliğ üsullarından digəri klassik irsin tanıdılması, kütləviləşdirilməsi, klassiklərin yubileylərinin keçirilməsidir. Sovet dövründə Azərbaycan klassiklərinin Bakıdan başlanan yubiley təntənələri Kremlin Sütunlu salonuna və UNESCO iqamətgahlarına qədər addımlamışdı. Bir neçəsini - Nəsiminin 600 illik, Nizami Gəncəvinin 840, Aşıq Ələsgərin 150, Nəriman Nərimanovun 100 illik yubileylərini yada salmaq kifayətdir. Tarixi yaddaşa qayıtmağın vasitələrindən biri də - yubiley günlərində klassiklərə abidələr qoyulması, heykəllərinin ucaldılması, yaxud Ulu Öndərin məxsusi önəm verdiyi memorial komplekslər, ev-muzeylərin yaradılmasıdır.

Bütün bu kompleks tədbirlər sovet rejimində xalqı özgələşdirməkdən xilas edir, milli özünüdərk proseslərini gücləndirir, amorf “sovet xalqı” anlayışına rəğmən milli kimlik məsələlərini aktuallaşdırırdı. O illərdə Heydər Əliyevin yeritdiyi milliləşmə siyasəti olmasaydı, bugünkü milli cəmiyyətin formalaşması da, müstəqilliyimizə gedən yol da çox-çox uzaq ola bilərdi.

Onu da vurğulamaq gərəkdir ki, Ümummilli Lider dahilərin yubileylər paradına yalnız dövlət və ümumittifaq miqyasında maraqları cəlb etməklə qalmır, eyni zamanda, ədəbiyyatın qarşısında buradan irəli gələn konkret vəzifələr qoyurdu. Azərbaycan yazıçılarının 1981-ci il 12 iyun tarixli VII qurultayında Ulu Öndər demişdi: “Açıq demək lazımdır: Azərbaycan tarixinin bir çox parlaq səhifələri bədii ədəbiyyatda layiqincə əks etdirilməmişdir... Nizaminin və Füzulinin, Xaqaninin və Nəsiminin, Axundovun və Məmmədquluzadənin, Üzeyir Hacıbəyovun və Məmməd Səid Ordubadinin vətəni öz müasir yazıçılarından və şairlərindən parlaq tarixi əsərlər gözləyir...”

Bu gün artıq qəti şəkildə aydındır ki, tarix və ədəbiyyatımızın Dədə Qorqud, Babək, Əcəmi Naxçıvani, Nizami Gəncəvi, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Şah İsmayıl Xətai, Molla Pənah Vaqif, Aşıq Ələsgər, Mirzə Fətəli Axundzadə, Mirzə Şəfi Vazeh, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Nəriman Nərimanov, Üzeyir Hacıbəyli, Hüseyn Cavid, Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun, Cəmşid Naxçıvanski, Mehdi Hüseynzadə, Həzi Aslanov və digər tarixi simaların müasir Azərbaycan cəmiyyətinə geniş və kütləvi surətdə tanıdılmasında, təbliğində, sevilməsində Heydər Əliyevin hələ respublikaya rəhbərlik etdiyi birinci dövrdə atdığı addımların, qəbul etdiyi dövləti qərarların, verdiyi rsərəncamların müstəsna rolu olub.

Bu məqamda hazırda daha dərindən dərk olunan hadisələri də qabartmaq gərəkdir: Azərbaycan xalq ədəbiyyatının klassiki Aşıq Ələsgərin 150 illiyinin 1972-ci ildə Bakıda və Moskvada qeyd olunması, şairin vətəni Göyçədə abidəsinin ucaldılması, yaxud 1982-ci il yanvarın 14-də Ulu Öndərin Şuşada böyük təntənə ilə M.P.Vaqif məqbərəsini ucaltması, sonraya saxlamadan qarlı qış günündə açılışını etməsi, yayda Vaqif Poeziya Günlərinin keçirilməsi və bunun ənənəvi poeziya bayramlarına çevrilməsi cidd-cəhdlə Qarabağı erməniləşdirməyə çalışan erməni siyasətinə qarşı düşünülmüş bir addım, Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə gerçəkləşdirdiyi çoxsaylı tarixi-mədəni tədbirlər sırasından idi.

Üstündən 39 il ötəndən sonra Prezident İlham Əliyevin və birinci xanım Mehriban Əliyevanın məhz 2021-ci il 14 yanvar günü Şuşaya səfəri, işğal dövründə erməni vandalizminə məruz qalmış abidənin tez bir zamanda, olduğu kimi bərpası, həmin ilin iyul-avqust günlərində məqbərənin açılışı, Vaqif Poeziya Günlərinin yenidən dirçəldilməsi və hər il keçirilməsi böyük şairin və Ulu Öndərin ruhuna ehtiramın ifadəsi olmaqla yanaşı, Heydər Əliyev məfkurəsinin əbədiyaşarlığının rəhni və sübutudur.

Sovet dönəmində ədəbiyyatı və ədəbi mühiti təmsil edən, nəzarətdə saxlayan və yönəldən başlıca qurum Yazıçılar İttifaqı sayılırdı. Özünün də vurğuladığı kimi, Heydır Əliyev Azərbaycan yazıçılarının 1969-1982-ci illərə təsadüf edən bütün qurultaylarında iştirak etmiş, həmçinin çıxışlar etmişdir.

Həmin qurultaylar ədəbi mühitdə dəyişikliklər dövrü olaraq xatırlanır. Məsələn, Azərbaycan yazıçılarının 1981-ci il 12 iyun tarixli VII qurultayı xüsusən tarixi əhəmiyyətli qurultay kimi, “sözün yaxşı, sağlam mənasında millətçilik əhval-ruhiyyəsi, “İran Azərbaycanı” ifadəsinin “Cənubi Azərbaycan” ifadəsi ilə əvəz olunmasının rəsmiləşdirilməsi” ilə yadda qalıb. Qurultaydakı çıxışında Heydər Əliyev demişdi: “Bir məsələyə də toxunmaq istəyirəm. Respublika Yazıçılar İttifaqının tərkibində Cənubi Azərbaycandan olan ədəbiyyatçılar da məhsuldar işləyirlər. Yaradıcılıq İttifaqının rəhbərliyi onlara daim diqqət yetirməli, onların əsərlərini respublikada və respublikanın hüdudlarından kənarda geniş təbliğ etməlidirlər...”

Qurultaydan dərhal sonra Yazıçılar İttifaqında Cənubi Azərbaycan üzrə katiblik yaradıldı, Balaş Azəroğlu bu sahəyə rəhbərlik etmək üçün Yazıçılar İttifaqının katibi seçildi. Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunda akademik Mirzə İbrahimovun rəhbərliyi ilə şöbə açıldı, Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatının araşdırma mərkəzinin təməli qoyuldu.

Heydər Əliyevin ədəbiyyat təlimi yalnız milli iftixar, tərənnüm, “Cənnət görmək istəyən Azərbaycana gəlsin!” soraqlı vəsf ədəbiyyatının tərəfdarı deyildi. Ümummilli Lider milli varlığın mənafeyinə xidmət edən hər bir əsərin, o cümlədən tənqidi ruhlu ədəbiyyatın arxasında durmağa hazır idi. Bu gün qəti söyləmək olar ki, Heydər Əliyev epoxasında yaranan Azərbaycan ədəbiyyatı mahiyyət etibarilə dissident ruhlu ədəbiyyat olub. Bu faktı həmin ədəbiyyatın hələ sovet dönəmində doğurduğu qeyri-adi reaksiyalar da təsdiq edir.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin ədəbi mühitlə əlaqələrinin ən fəal və parlaq dövrü müstəqillik illəridir. Bu dövrdə Ulu Öndərin qəlbi, fikri, düşüncəsi birbaşa xalqla, milli toplumla, ziyalılarla, cəmiyyətin düşünən kəsimi ilə birgə döyünür, ideyaları bilavasitə yaradıcı və qurucu əməllərində gerçəkləşir, intişar tapır.

Ulu Öndər uzaqgörən, müdrik siyasəti ilə müstəqillik illərində Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi ənənələrini, Ümumşərq, Ümumtürk dəyərlərini aktuallaşdırdı, müasir dünyaya çıxardı. Böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin 500 illik yubileyinin 1994-1996-cı illərdə Bakıda, Türkiyədə, İraqda, Moskvada, Parisdə, “Kitabi-Dədə Qorqud”un 1300 illik yubileyinin 1997-2000-ci illərdə Bakıda, Türkiyədə, Drezdendə, Parisdə UNESCO səviyyəsində geniş qeyd olunması bundan xəbər verirdi.

“Biz gələcəkdə də şairlərimizin, yazıçılarımızın, mütəfəkkirlərimizin yubileylərini keçirəcəyik və hər bir belə yubiley xalqımızın bayramı olacaqdır”, - deyən Ulu Öndər yanılmırdı. Həmin ənənələr bu gün də yaşayır, günün inkişaf tempinə, xalqın mənəvi tələblərinə müvafiq olaraq intişar tapır. Prezident İlham Əliyevin sərəncamları ilə klassiklərin yubileylərinin geniş qeyd olunması, 2019-cu ilin “İmadəddin Nəsimi İli”, 2021-ci ilin “Nizami Gəncəvi İli” kimi simvolizə olunması Ulu Öndərin başlatdığı, Azərbaycan dəyərlərinin dünyaya çıxması yolunda nəhəng addımları təmsil edir, göstərir.

2020-ci ilin Vətən müharibəsi Ulu Öndərin təlqin elədiyi fikirlərin tam həqiqət olduğunu təsdiqlədi. 44 günlük Vətən müharibəsinin ilk günündən son qələbə nidasınacan xalqımız, cəmiyyətimiz kimi ədəbiyyatımız da döyüşən ordumuzun yanında oldu, informativ, emosional, ruh və mövqelər savaşında cəbhədən-cəbhəyə qələbələrimizin və böyük Zəfərimizin yanında oldu. Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında dəfələrlə vurğuladığı kimi, Vətən müharibəsində, Qarabağ torpaqlarının işğaldan azad olunmasında Qələbəni bizə qazandıran ordunun əsgərləri, məhz müstəqillik illərində doğulmuş, müstəqil cəmiyyətdə, o cümlədən müstəqillik ədəbiyyatı ilə böyümüş, dərs almış, tərbiyələnmiş gənc nəsillər oldu. Heydər Əliyevin tövsiyə və təlqin etdiyi ədəbiyyatla.

XXI əsrdə, çağdaş Azərbaycanın lideri, Prezident İlham Əliyevin müdrik siyasəti ilə Azərbaycan dövləti dünya səhnəsində gündən-günə uğurlar qazandıqca, müstəqillik ədəbiyyatının Heydər Əliyev modeli də inamla gerçəkləşməkdə, yerini almaqdadır.