Bakı, 2 may, Rabil Kətanov, AZƏRTAC

İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı (İqƏT) Avrasiya məkanındakı dövlətləri iqtisadi baxımdan özündə birləşdirən beynəlxalq təşkilatdır. Bu gün Azərbaycan da daxil olmaqla təşkilata üzv olan dövlətlər əsasən iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində əməkdaşlıq edirlər.

AZƏRTAC xəbər verir ki, İqƏT-in əsası 1964-cü ildə İran, Pakistan və Türkiyə tərəfindən qoyularaq İnkişaf naminə Regional Əməkdaşlıq Təşkilatı adlandırılıb.

1985-ci ildə adıçəkilən hər ölkə beynəlxalq aləmə çıxış əldə etmək üçün və daha əhatəli ticarət aparmaq üçün qurumun adını dəyişərək İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilat adlandırdılar. Avrasiya materikinin 2/3-nə sahib olan Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Əfqanıstan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan, Özbəkistan və Azərbaycan da təşkilata qoşuldular. Ümumilikdə üzv dövlətlər Asiyanın ən böyük regional bloklarından birini təşkil edirdilər. Dünyada baş verən iqtisadi tərəqqi və inkişaf ilə əlaqədar olaraq İqƏT də yeni dövrə uyğunlaşmağa can ataraq öz hədəflərini müəyyən etdi.

İqƏT-in hədəfləri öz əksini əsas sənəd olan İzmir müqaviləsində tapıb (1977-ci ildə Türkiyənin İzmir şəhərində Türkiyə, İran və Pakistan arasında imzalanıb). Təşkilatın əsas məqsədləri İqƏT regionunda ticarətdə məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması, digər regionların təcrübəsini, qlobal iqtisadi meylləri nəzərə alaraq regiondaxili, regionlararası ticarəti genişləndirməkdən, ticarətdə qeyri-tarif maneələrinin aradan qaldırılması və tariflərin azaldılmasından ibarət olub. Həmçinin qarşılıqlı nəqliyyat əlaqələrinin təkmilləşdirilməsini nəzərdə tutan İqƏT Ticarət Sazişi vasitəsilə üzv dövlətlər arasında ticarətin liberallaşdırılması istiqamətində işlər həyata keçirməkdədir. Təşkilatın nizamnaməsinə uyğun olaraq İqƏT çərçivəsində əməkdaşlıq aşağıdakı strukturlar vasitəsilə həyata keçirilir: Nazirlər Şurası, Daimi Nümayəndələr Şurası, Regional Planlaşdırma Şurası və Katiblik.

2020-ci ildə İqƏT Parlament Assambleyası yaradıldı. Hazırda İqƏT-in Baş katibi Əsəd Məcid Xandır. Bu ilin mart ayında Azərbaycanda səfərdə olan Ə.M.Xan Prezident İlham Əliyev ilə görüşüb təşkilatın fəaliyyət proqramını müzakirə edib. Nəzərə çatdırmaq lazımdır ki, cari ildə İqƏT-in Zirvə görüşü Azərbaycanda keçiriləcək.

Azərbaycan 1992-ci ildə İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatına (İqƏT) üzv olduqdan sonra bu təşkilat çərçivəsində iqtisadi, ticari, mədəni, sosial və siyasi əməkdaşlığın inkişafına əhəmiyyətli töhfələr verib. Zaman keçdikcə təşkilatın məqsədlərində edilən dəyişiklik üzv ölkələr arasında iqtisadi inteqrasiyanı təşviq etmək, ticarət, investisiya imkanlarını artırmaq, infrastruktur layihələrini dəstəkləmək, regional sabitlik və inkişafı təmin etmək üçün olub. Azərbaycan bu təşkilatda fəal iştirakçı kimi özünü təsdiqləyib və regional əməkdaşlığın gücləndirilməsində mühüm rol oynayıb. Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev 1996-cı ildə Aşqabadda İqƏT-in IV sammitində iştirak edib. Görüşdə nəqliyyat və kommunikasiyanın inkişafına dair (1998-2007-ci illər) proqram qəbul olunub. İqƏT-ə üzvü olan ölkələrin dövlət başçılarının dördüncü zirvə toplantısında çıxış edən Ulu Öndər Heydər Əliyev bildirib: “Dünya təcrübəsi göstərir ki, heç bir ölkə beynəlxalq əməkdaşlıq, təcrübə mübadiləsi olmadan, səylər və ehtiyatlar birləşdirilmədən təkbaşına iqtisadi tərəqqiyə nail ola bilməz. Məhz buna görə də təşkilatımızda fəal iştirak etmək təkcə iqtisadi maraqlarda deyil, həm də tarixi köklərin, ənənələrin, mədəniyyətin eyniliyi ilə bağlı olduğumuz qardaş ölkələrlə sıx əməkdaşlıq Azərbaycanın xarici siyasətinin üstün istiqamətidir”.

Bu gün Azərbaycan İqƏT çərçivəsində iqtisadiyyatın liberallaşdırılması prosesində iştirak edir. Azərbaycan “İqƏT-ə üzv dövlətlər arasında ticarət əməkdaşlığına dair Çərçivə Sazişi”, “İƏT regionunda tranzit nəqliyyat haqqında Saziş”, “İƏT regionunda investisiyaların təşviqi və qorunması haqqında Saziş” kimi sazişlər imzalayıb. Bu sazişlərin məqsədi üzv dövlətlər arasında iqtisadi əməkdaşlığı gücləndirmək və daxili ticarəti inkişaf etdirməkdir. Azərbaycan enerji sahəsində əməkdaşlıq üçün yeni strategiya təklif edib. Hazırda Azərbaycan öz tərəfdaşları ilə birlikdə dəyəri 40 milyard dollar olan Cənub Qaz Dəhlizi layihəsini həyata keçirir. Layihə regionda minlərlə yeni iş yerinin açılmasına və üzv dövlətlər arasında dostluq və əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə imkan verəcək.

Azərbaycan İqƏT dövlətləri bir sıra qlobal xarakter daşıyan beynəlxalq əhəmiyyətli layihələrin müəllifidir. Ölkəmiz Türkiyə ilə Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz, Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərləri layihələrini, İran ilə Qəzvin-Rəşt-Astara(İran)-Astara(Azərbaycan) dəmir yolu layihəsi və işğaldan azad edilən Zəngilan rayonunun Ağbənd kəndi ərazisində, Araz çayı üzərində İran ilə Azərbaycanı birləşdirəcək avtomobil və dəmir yolu körpüsünün tikintisi davam edir. Özbəkistan və Qazaxıstan ilə birlikdə Azərbaycan Xəzər və Qara dənizləri birləşdirəcək enerji ixracı dəhlizinin reallaşması üzərində çalışır. Bu layihə ilə hər 3 dövlət istehsal etdiyi yaşıl enerjini Avropaya ixrac edəcək.

Hazırda Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu ilə Çindən Avropaya və əks istiqamətə ildə təxminən 5 milyon ton yük daşınır ki, bu da İqƏT dövlətlərinin ticarət əlaqələrinin genişlənməsi üçün Azərbaycanın verdiyi töhfədir.

Pakistan ilə iqtisadi, hərbi və siyasi əlaqələrimiz artıq strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlib. Əfqanıstan ilə Trans-Əfqanıstan marşrutu layihəsində Azərbaycan da iştirak edir. Rəsmi Bakı İqƏT tədbirlərinə uğurla ev sahibliyi edib. Belə ki, 2012-ci il mayın 2 və 3-də İxracın və İnvestisiyaların Təşviqi Agentliyi (AZPROMO) Bakıda İqƏT-ə üzv ölkələrin Ticarətin Təşviqi Təşkilatları rəhbərlərinin ikinci iclasını təşkil edib. Bakıda İqƏT-in 9 və 12 ci sammiti keçirilib. 2017-ci ildə Bakıda Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Təşkilatı rəhbərlərinin və İqƏT ombudsmanlarının 3-cü görüşü keçirilib.

Mədəniyyət və təhsil sahəsində Azərbaycan İqƏT-in humanitar əməkdaşlıq proqramlarında da fəal iştirak edir. Ölkə təşkilatın gənclər forumları, təhsil mübadiləsi proqramları və mədəni tədbirlərində qoşularaq regionda mədəni bağların gücləndirilməsinə töhfə verir. Azərbaycanın zəngin mədəni irsi, multukultural ənənələri İqƏT-in mədəni müxtəlifliyə hörmət və birgə dəyərlərin təşviqi prinsiplərinə uyğun gəlir. Eyni zamanda, Azərbaycanın təşəbbüsü ilə təşkilat daxilində turizmin inkişafı ilə bağlı layihələr də irəli sürülüb ki, bu da regionun iqtisadi və mədəni potensialını artırmağa xidmət edir.

Gələcək perspektivlər baxımından Azərbaycanın İqƏT-də rolu daha da artmağa davam edəcək. Ölkənin iqtisadi diversifikasiya strategiyası, bərpaolunan enerji layihələrinə sərmayələri və rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafına verdiyi diqqət İqƏT-in müasir çağırışlara cavab verən yeni təşəbbüslərinə uyğun gəlir. Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin bərpası və yenidən qurulması prosesi də İqƏT ölkələri üçün investisiya və əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar açır. Bu, regionun iqtisadi potensialı, xüsusilə kənd təsərrüfatı, turizm və infrastruktur sahələrində, İqƏT üzvləri ilə birgə layihələr üçün cəlbedici platforma yaradır.

Bununla yanaşı, Azərbaycan İqƏT regional təhlükəsizlik və sabitlik məsələlərində də aktiv mövqe nümayiş etdirir. Ölkənin 44 günlük Vətən müharibəsində qələbəsi və Cənubi Qafqazda sülhün bərqərar olması istiqamətində atdığı addımlar İqƏT-in regional sabitliyə verdiyi töhfələrlə uzlaşır. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə irəli sürülən sülh və əməkdaşlıq təklifləri təşkilatın uzunmüddətli hədəflərinə dəstək verir. Nəticə olaraq, Azərbaycan İqƏT platformasında mühüm oyunçulardan birinə çevrilib. Ölkənin enerji, nəqliyyat, ticarət, mədəniyyət və təhsil sahələrindəki fəaliyyəti İqƏT-in regional inteqrasiya və davamlı inkişaf məqsədlərinə xidmət edir. Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi, iqtisadi potensialı və təşkilat daxilindəki fəal iştirakı gələcəkdə İqƏT regionunun daha da inkişafına və üzv ölkələr arasında əməkdaşlığın dərinləşməsinə töhfə verəcək. Azərbaycanın bu təşkilatdakı rolu həm ölkənin öz iqtisadi və siyasi maraqlarına xidmət edir, həm də regionun ümumi rifahına müsbət təsir göstərir.

İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv olan olkələrin strateji coğrafi məkanlarda yerləşməsi, Qərblə Şərqi birləşdirən ən qısa və səmərəli nəqliyyat dəhlizinə malik olmaları, təbii sərvətlərlə zənginliyi bu təşkilatın əhəmiyyətini artıran amillərdəndir. Qeyd olunan keyfiyyətlər baxımından Azərbaycan bu təşkilatda xüsusi çəkiyə malikdir. Azərbaycan İqƏT-də islahatların aparılmasında və bu təşkilatın səmərəliliyinin artırılmasında maraqlı olan ölkələrdəndir.