Türk ekspert : Azərbaycan Avrasiyanın əsas nəqliyyat-logistika mərkəzlərindən birinə çevrilib
Bakı, 7 may, AZƏRTAC
Rusiya-Ukrayna müharibəsi, İsrail-HƏMAS qarşıdurması və ABŞ-İsrail-İran gərginliyi fonunda dünyada formalaşmış ənənəvi ticarət yolları və enerji dəhlizləri dəyişməyə başlayır. Qlobal miqyasda yeni geosiyasi düzənin formalaşdığı bir mərhələyə sürətlə yaxınlaşırıq.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında türk siyasi şərhçi Emre Diner bildirib.
O qeyd edib ki, ardıcıl müharibə və böhranlar nəticəsində enerji və ticarət marşrutlarının əsas kəsişmə nöqtələri hesab olunan Qırmızı dəniz və Hörmüz boğazının yerini tədricən Cənubi Qafqaz almağa başlayır.
“Geosiyasi proseslər bir daha göstərir ki, dünyanın yeni strateji mərkəzi Cənubi Qafqazdır. Şimalda Rusiya-Ukrayna müharibəsi, cənubda İran ətrafında yaranmış gərginlik və Hörmüz boğazındakı risklər fonunda Cənubi Qafqaz həm şimal-cənub, həm də şərq–qərb bağlantılarında daha mühüm mövqeyə yüksəlir. Bu prosesdə Azərbaycan və Türkiyənin strateji əhəmiyyəti daha da artır. Hazırda “Tramp marşrutu” kimi də adlandırılan TRIPP bağlantısı məhz bu baxımdan ön plana çıxır. İstər ticarət yolları, istərsə də enerji dəhlizləri baxımından qlobal miqyasda bu layihələrin davamlı və təhlükəsiz olması üçün bölgədəki qeyri-müəyyənliklərin aradan qaldırılması vacibdir. Cənubi Qafqazın gələcəyinin açarı Azərbaycan ilə Ermənistan arasında sərhədlərin beynəlxalq hüquq prinsipləri əsasında, qarşılıqlı qəbul edilə bilən və praktik şəkildə müəyyənləşdirilməsindən keçir. Bu addım nə qədər tez həyata keçirilsə, həm iki ölkə arasındakı qeyri-müəyyənlik, həm də geosiyasi risklər azalacaq. Təhlükəsizlik riski minimuma endikcə ticarətə əsaslanan sabitlik də güclənəcək. Bu isə qlobal iqtisadi əlaqələrə də müsbət təsir göstərəcək”, - deyə E.Diner qeyd edib.
O vurğulayıb ki, regional sülh yalnız qarşılıqlı hörmət və ehtiyatlı siyasi addımlar vasitəsilə mümkündür.
“Əgər bu proses uğurla davam etsə, Cənubi Qafqazın iqtisadi xəritəsi yenidən formalaşacaq. Burada Prezident İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın regional sülhlə bağlı ortaya qoyduğu siyasi iradəni də xüsusi qeyd etmək lazımdır. Ermənistan rəhbərliyi daxilində də normallaşma prosesinin “təslimçilik” deyil, dövlətin gələcəyini təmin edən strateji addım kimi təqdim olunmasına ehtiyac var. Əks halda Ermənistan İran və Rusiyanın mümkün təzyiqləri və sabotaj cəhdlərinə daha açıq vəziyyətdə qalacaq. Azərbaycan–Ermənistan normallaşması gələcəkdə Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin inkişafına da zəmin yarada bilər. Sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat xətlərinin açılması və qarşılıqlı etimadın artması Orta Asiyadan Qafqaza, oradan Türkiyə və Avropaya uzanan yeni logistika və enerji marşrutlarını gücləndirə bilər. Bu isə bölgədə “qazan-qazan” modelini möhkəmləndirəcək”, - deyə o qeyd edib.
E.Diner regionda sabitliyin qorunması üçün üç mühüm məsələyə diqqət çəkib: “İlk növbədə, Azərbaycan və Ermənistan birbaşa dialoqu fasiləsiz davam etdirməli, xarici aktorlar yalnız vasitəçi rolunda çıxış etməli, qərarverici tərəfə çevrilməməlidir. Bundan əlavə, sərhədlərin delimitasiyası texniki məsələ kimi deyil, qarşılıqlı etimad və sabitlik layihəsi kimi cəmiyyətlərə təqdim edilməlidir. Yalnız bu halda mümkün sabotajların qarşısını almaq olar. Türkiyə isə bu prosesi iqtisadi əlaqələr, nəqliyyat, enerji və ticarət layihələri ilə dəstəkləməyə davam etməlidir. Türkiyə və Azərbaycanın diqqəti artıq köhnə geosiyasi marşrutlardan daha çox Cənubi Qafqazda formalaşan yeni imkanlara yönəlməli, Hörmüzə bağlı qalmaq əvəzinə, Cənubi Qafqazda yaranan yeni strateji mərkəzə fokuslanmalıdır. TRIPP layihəsi Asiya ilə Avropanı Azərbaycan üzərindən birləşdirən yeni tranzit imkanları yaradır və Azərbaycanın Avrasiyanın əsas nəqliyyat-logistika mərkəzlərindən birinə çevrilməsini sürətləndirir”.
Türkiyə Ermənistanla normallaşmanı Bakı ilə strateji tərəfdaşlıq prinsiplərinə uyğun şəkildə dəyərləndirir
Siyasi şərhçinin sözlərinə görə, dəmir yolları və avtomobil magistrallarının inkişafı ilə TRIPP layihəsi bölgədə, xüsusilə kiçik və orta sahibkarlıq üçün yeni investisiya imkanları yaradacaq və iqtisadi inkişafı sürətləndirəcək. Bu layihənin üstünlüyü yalnız Naxçıvan və Azərbaycanla məhdudlaşmır. Layihə regional miqyasda mühüm iqtisadi nəticələr vəd edir. Bu baxımdan TRIPP Ermənistanı da əhatə edən və region ölkələrinin iqtisadi inkişafına töhfə verə biləcək sülh layihəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Türkiyə Ermənistanla normallaşmanı, ilk növbədə, Azərbaycanın İrəvanla münasibətlərinin normallaşması çərçivəsində və Bakı ilə strateji tərəfdaşlıq prinsiplərinə uyğun şəkildə dəyərləndirir. Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması Ermənistanın Qərbə inteqrasiyasını Rusiya ilə tam qarşıdurmaya çevirmədən, regional bağlantılar və iqtisadi şaxələndirmə üzərindən inkişaf etdirmək imkanı yaradır. 1993-cü ildən bağlı qalan Qars-Gümrü xəttinin yenidən açılması, sərhədlərin fəaliyyətə başlaması və üçtərəfli dialoq mexanizmlərinin gücləndirilməsi bölgəni münaqişə məkanından əməkdaşlıq platformasına çevirə bilər. Qars-Gümrü xətti Orta Dəhlizin mühüm hissəsidir. Bu marşrutun yenidən fəaliyyətə başlaması Türk Dövlətləri Təşkilatı coğrafiyası ilə Avropa arasında yeni körpülərin qurulmasına şərait yaradacaq. Bu isə regional rifah və sabitliyə mühüm töhfə verəcək. Eyni zamanda, yeni ticarət marşrutlarının açılması Türkiyə-Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə üçüncü tərəflərin mənfi təsirlərini də zəiflədə və bölgədə davamlı sülhə yol aça bilər”, – deyə E.Diner vurğulayıb.
Müxbir - Səbinə Əlizadə
Bölmənin digər xəbərləri
