Bakı, 28 noyabr, AZƏRTAC

Akademik Tofiq Hacıyevin imzası Türk dünyasının sərhədlərini aşaraq, dünyanın bir çox elm mərkəzlərinə yol açdı. O, mənsub olduğu xalqın elmi potensialının hansı səviyyədə olduğunu dünya dilçilik məktəbinin öncüllərinin adları qeyd olunan kitabın ilk səhifələrindən birinə həkk etdirdi.

Bu fikirlər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Müasir Azərbaycan dili kafedrasının professoru, filologiya elmləri doktoru Sərdar Zeynalın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Akademik Tofiq Hacıyevin dilçilik məktəbi” başlıqlı məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.

“Görkəmli şəxsiyyət Tofiq Hacıyevin həyatı digər insanların həyatına bənzəsə də, onun yaradıcılığı öz ideya məzmunu, tədqiqat sahəsinin genişliyi ilə digərlərindən fərqləndi. Sorağı gah Türkiyədən, gah Krımdan, gah Özbəkistandan, gah da digər türkdilli ölkələrdə keçirilən konfrans, konqres və yığıncaqlardan gəldi. Harada oldusa, Azərbaycanı qürurla təmsil etdi.

1936-cı il mayın 1-də Qarabağ mahalının Cəbrayıl qəzasındakı Soltanlı kəndində dünyaya göz açmış Tofiq Hacıyev üç yaşında olarkən atasını itirib. Ailənin sonbeşiyi olduğu üçün özündən yaşca çox böyük olan bacı-qardaşlarının qayğısı ilə əhatə olunub. Böyük bacısı, Soltanlı kəndinin ilk ali təhsilli müəllimi olan Şəmayıl xanımın zəhməti və təşviqi sayəsində elmə xüsusi maraq göstərib. 1953-cü ildə orta məktəbi müvəffəq qiymətlərlə başa vurub və Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Filologiya fakültəsinə qəbul olub. Orada görkəmli alimlər Mir Cəlal Paşayev, Muxtar Hüseynzadə, Həmid Araslı, Abbas Zamanov və digərləri ilə tanış olaraq onların mühazirələrini dinləyib. Elmi rəhbəri Məmmədağa Şirəliyevlə yanaşı, dövrün ən nüfuzlu elm adamları olan Səlim Cəfərov, Hadi Mirzəzadə, Əbdüləzəl Dəmirçizadə və başqalarının yaradıcılığının izləyicisinə çevrilib.

1958-ci ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirərək aspiranturaya qəbul olub. 1962-ci ildə “Azərbaycan dilinin Cəbrayıl şivəsi” adlı namizədlik, 1969-cu ildə isə “XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi dili” adlı doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edib. 1962-1967-ci illərdə M.F.Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Dillər İnstitutunda (indiki Bakı Slavyan Universiteti) müəllim işləyib. 1968-ci ildən ömrünü Bakı Dövlət Universitetinə bağlayıb. 1984-cü ildən ömrünün sonuna qədər universitetin Türkologiya kafedrasına rəhbərlik edib. Bununla yanaşı, 1993-cü ildə Azərbaycanın maarif naziri, 2013-2015-ci illərdə Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru vəzifəsində çalışıb.

Bu illər ərzində göstərdiyi elmi fəaliyyətə və Azərbaycan dilçiliyinin inkişafındakı əməyinə görə orden, medal, fəxri adlarla mükafatlandırılıb. Biz bu məqalədə bütün bu təltifləri ümumi şəkildə qeyd edib, dünyadan akademik kimi köç edən Tofiq Hacıyevin yaratdığı dilçilik məktəbindən, onun yetişdirmələrindən yığcam şəkildə danışacağıq.

Tofiq müəllimin yetişdirdiyi kadrların fəaliyyəti bu gün də qabarıq şəkildə görünməkdədir. Onun qayğısı və təşəbbüsü ilə dilçilik sahəsində öz qələmini sınayan və bu yolda saysız uğurlar qazanan akademik Nizami Cəfərovun adını qeyd etmək, məncə, kifayətdir.

Bu məktəbin birinci yetirməsi 1971-ci ildə təsdiqini alıb alim kimi elmi fəaliyyətə başlayan “Ekspressiv təsdiqlik və ekspressiv inkarlıq” mövzusunda tədqiqat əsərinin müəllifi Sərxan Abdullayevdir. Namizədlik işinin təsdiqinin alındığı ili əsas götürüb bu işin mövzu kimi verilməsi tarixini nəzərə alsaq, məlum olar ki, Tofiq müəllim iddiaçıya mövzu verilən zaman 30-31 yaşın içində imiş.

1971-2006-cı illəri əhatə edən otuz beş ildə 15 nəfər elmlər namizədi və 4 elmlər doktoru yetişdirən akademikin 2006-cı ildən ömrünün sonuna qədərki dövrdə rəhbərlik etdiyi namizədlik və doktorluq işləri haqqında məlumatım yoxdur. 15 nəfər elmlər namizədi, 4 elmlər doktorunu 44 ildə yetişdirsəydi belə, onun bu nailiyyəti dilçilik tarixində tək-tək alimlərin tərcümeyi-halına yazıla bilən uğur sayılmalıdır. Onun rəhbərliyi ilə Elbrus Əzizov, Çimnaz Mirzəzadə, Gülxanım Vəliyeva, Nizami Cəfərov, Məftunə Vəliyeva, Qızılgül Abdullayeva, Eldar Piriyev, Nazim Həsənzadə, Sevda Sadiqova, Dürdanə Rəhimova, Sərdar Zeynalov, Bəyimxanım Böyükağa qızı, Natəvan Məmmədova, Cəmilə Rüstəmova, Sərxan Abdullayev, Özyürək Rasim Vəli oğlu və başqaları dissertasiya müdafiə ediblər.

Görkəmli alimin rəhbərliyi ilə dissertasiya müdafiə edib elmi dərəcə alan dissertantların siyahısına nəzər salanda onun başqa bir müsbət xüsusiyyəti ortaya çıxır. Hər kəs bilir ki, mövzu götürüb elmi iş müdafiə etməyə can atan dissertantların bəziləri işin gedişində bəzən öz elmi rəhbərindən imtina edib yeni elmi rəhbər seçməyə məcbur olur. Yaxud namizədlik dissertasiyasını müdafiə etdikdən sonra doktorluq işini tamamilə başqa bir alimin rəhbərliyi altında hazırlayıb başa çatdırır.

Ancaq biz Tofiq müəllimin rəhbərliyi altında müdafiə edib namizədlik və doktorluq işini yerinə yetirənlərin siyahısına diqqət etsək, görərik ki, görkəmli dilçinin rəhbərliyi altında namizədlik işini yerinə yetirənlərin əksəriyyəti onu doktorluq işində özünə rəhbər - məsləhətçi seçib və hər iki işini onun rəhbərliyi altında yerinə yetiriblər.

Məsələn, Tofiq müəllimin 1971-ci ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə edən Sərxan Abdullayev 1989-cu ildə yenidən onun rəhbərliyi ilə doktorluq, 1974-cü ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə edən Elbrus Əzizov 1990-cı ildə, 1985-ci ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə edən Nizami Cəfərov 1991-ci ildə, 1999-cu ildə namizədlik işini yerinə yetirən Sərdar Zeynalov 2015-ci ildə onun rəhbərliyi ilə doktorluq işini müdafiə edib. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, 2006-2015-ci illər ərzində Tofiq müəllimin rəhbərliyi altında namizədlik və ya doktorluq işi yazıb müdafiə edənlərin tam siyahısı əlimizdə yoxdur. Elə başa düşürəm ki, bu 10 il müddətində dissertasiya müdafiə edənlərin sayı da az deyil. Onları da siyahıya əlavə etsək, biz hər alimə qismət olmayan bir göstəricinin şahidi olacağıq.

Mən bu fikirdəyəm ki, Tofiq müəllim Azərbaycan dilçilik elminin qarşısında duran məsələlərin yerinə yetirilməsində təkbaşına qələm çalmağın yetərsiz olduğunu düşünüb və bu sahəni inkişaf etdirmək üçün bilə-bilə öz rəhbərliyi altında bir dilçilər ordusu yaradıb və dayanmadan bu ordunun sıralarının genişlənməsinə can atıb.

Bu gün Azərbaycan dilçilərinin arasında akademik Tofiq Hacıyevin yetirmələrinin adı həmişə ön sıralarda çəkilir. O, qiymətli elmi əsərlər yazıb çap etdirməklə yanaşı, həm də öz adına layiq bir dilçilik məktəbi yaratdı - Tofiq Hacıyev dilçilik məktəbi. Biz onu həmişə fəxarətlə anır və ona daima rəhmət oxuyuruq. Nur içində yatasan, unudulmaz ustad!”