Bakı, 22 iyul, AZƏRTAC

Azərbaycan Elm Fondunun Əsas Qrant Müsabiqəsinin qalibi olan yeni elmi layihə neft-kimya sənayesində piroliz prosesi nəticəsində yaranan maye yan məhsullarının yüksək əlavə dəyərə malik kimyəvi maddələrə çevrilməsini hədəfləyir. Yaşıl kimya və dairəvi iqtisadiyyat prinsiplərinə əsaslanan tədqiqat çərçivəsində ekoloji təhlükəsiz heterogen katalitik sistemlər tətbiq olunmaqla yeni nəsil kimyəvi əlavələr sintez edilir. Elm və Təhsil Nazirliyi akademik Y.H.Məmmədəliyev adına Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun elmi işçisi, Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurasının sədri, kimya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Günay Heydərli AZƏRTAC-a müsahibəsində “Ekoloji təhlükəsiz katalitik sistemdə pirolizin yan məhsulları əsasında səmərəli kimyəvi əlavələrin alınması” layihəsinin perspektivlərindən danışıb. Onunla müsahibəni təqdim edirik.

-Əvvəlcə piroliz prosesi və onun ekoloji üstünlükləri barədə məlumat verərdiniz.

-Piroliz yüksək temperaturun təsiri altında üzvi birləşmələrin termiki parçalanma prosesidir. Bu layihədə istifadə olunan xammal məhz Azərbaycanda fəaliyyət göstərən neft-kimya müəssisələrində aşağıoktanlı benzinlərin pirolizi zamanı əsas məhsul kimi etilen və propilen istehsalından sonra əmələ gələn maye yan məhsullar əsasında əldə olunur. Bu məhsullar uzun müddət kifayət qədər səmərəli dəyərləndirilmədiyindən layihəmizin əsas məqsədi onları yüksək əlavə dəyərə malik kimyəvi maddələrin sintezi üçün qiymətli xammala çevirməkdir. Bu məqsədlə əvvəlcə pirolizin yan maye məhsulları əsasında alınmış tsikloolefinlər fenolla alkilləşdirilərək müxtəlif quruluşlu para-tsikloalkilfenollar sintez edilib. Bu proses artıq yarımsənaye qurğusunda tətbiq olunub. Daha sonra həmin para-tsikloalkilfenolların asilləşməsi üçün ənənəvi homogen katalizatorlardan fərqli olaraq tərəfimizdən hazırlanmış ekoloji təhlükəsiz heterogen katalitik sistem tətbiq edilib. Bu yanaşma prosesin daha selektiv, ekoloji cəhətdən təhlükəsiz və sənayedə tətbiqi baxımından daha perspektivli olmasına imkan yaradır. Beləliklə, layihə piroliz prosesində əmələ gələn maye əlavə məhsulların daha səmərəli istifadəsinə, qiymətli karbohidrogenlərin itkisinin qarşısının alınmasına, yerli xammalın dərin emalına və yüksək əlavə dəyərə malik yeni kimyəvi məhsulların əldə edilməsinə xidmət edir. Bu yanaşma yaşıl kimya və dairəvi iqtisadiyyat prinsiplərinə uyğun olmaqla həm ekoloji, həm də iqtisadi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır.

-Layihənizin Azərbaycan Elm Fondunun Əsas Qrant Müsabiqəsində qalib seçilməsini təmin edən əsas üstünlükləri nədən ibarət olub?

-Layihənin əsas üstünlüyü onun həm fundamental elmi, həm də praktik əhəmiyyət daşımasıdır. Layihədə neft-kimya sənayesində yaranan piroliz yan məhsullarının dəyərli kimyəvi məhsullara çevrilməsi nəzərdə tutulur. Bu yanaşma bir tərəfdən ekoloji problemlərin həllinə xidmət edir, digər tərəfdən isə yerli xammal əsasında yüksək əlavə dəyərə malik məhsulların əldə edilməsinə imkan yaradır. Digər mühüm üstünlük ekoloji təhlükəsiz heterogen katalitik sistemlərin tətbiqidir. Layihə yaşıl kimya prinsiplərinə əsaslanır, enerjidən və xammaldan daha səmərəli istifadəni təmin edir, tullantıların miqdarını minimuma endirməyə yönəlib. Bundan əlavə, layihənin nəticələrinin sənaye müəssisələrində tətbiq perspektivinin olması, habrlə əldə ediləcək məhsulların kommersiyalaşdırılma potensialı onun yüksək qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayıb.

-Layihənizin elmi yeniliyi nədən ibarətdir və mövcud tədqiqatlardan hansı xüsusiyyətləri ilə fərqlənir?

-Layihənin əsas elmi yeniliyi aşağıoktanlı benzinlərin pirolizi nəticəsində alınan maye yan məhsullarının yüksək əlavə dəyərə malik kimyəvi maddələrin sintezi üçün xammal kimi istifadəsinin elmi əsaslarının yaradılmasıdır. Tədqiqat çərçivəsində ekoloji təhlükəsiz heterogen katalizatorlardan istifadə etməklə yeni alkilfenollar, onların asil törəmələri, sintez edilir. Bu əlavələrin yanacaqlarda, yağlarda, polimerlərdə oksidləşməyə qarşı tətbiq imkanları araşdırılır.

- Hazırda layihə üzrə tədqiqatlar hansı mərhələdədir? Bu günədək hansı ilkin elmi nəticələr əldə edilib?

-Hazırda icra planına uyğun olaraq layihənin VII mərhələsini bitirmişik. Bu günədək piroliz məhsullarından alınan arilalkilfenolların sintezi üçün optimal katalitik şərait müəyyən edilib, müxtəlif heterogen katalizatorların aktivliyi müqayisəli şəkildə öyrənilib. Əldə olunan nəticələr əsasında yeni funksional törəmələr sintez edilib, onların fiziki-kimyəvi və struktur xüsusiyyətləri müasir analiz üsulları ilə tədqiq olunub. Növbəti mərhələdə sintez olunmuş birləşmələrin yanacaqlarda sınağının aparılması planlaşdırılır. Layihə çərçivəsində əldə olunan nəticələr artıq beynəlxalq elmi jurnallarda dərc olunub, beynəlxalq konfranslarda təqdim edilib və bəzi istiqamətlər üzrə patentləşdirilmə işləri aparılır.

-Layihənin nəticələri ətraf mühitin mühafizəsi və yaşıl texnologiyaların inkişafına necə töhfə verəcək?

-Layihənin əsas məqsədlərindən biri sənaye tullantılarının dəyərli kimyəvi məhsullara çevrilməsidir. Bu yanaşma tullantıların ətraf mühitə mənfi təsirini azaltmaqla yanaşı, təbii xammal ehtiyatlarından istifadənin də azalmasına kömək edir. Ekoloji təhlükəsiz katalizatorlardan istifadə olunması əlavə zərərli tullantıların əmələ gəlməsinin qarşısını alır və prosesin daha dayanıqlı həyata keçirilməsinə imkan verir. Eyni zamanda, sintez olunan birləşmələrin ilkin sınaqları göstərir ki, onlar yanacaqların, polimerlərin keyfiyyətini artırır, onların daha uzunmüddətli istifadəsinə və resurslardan daha səmərəli yararlanmağa şərait yaradır. Bu isə yaşıl texnologiyaların və dairəvi iqtisadiyyat prinsiplərinin inkişafına mühüm töhfə verir.

-Layihə çərçivəsində əldə olunacaq kimyəvi əlavələrin neft-kimya sənayesində və digər sahələrdə tətbiqi üçün hansı perspektivlər mövcuddur?

-Layihə çərçivəsində sintez edilən kimyəvi əlavələr polifunksional xassələrə malik olmaqla müxtəlif sahələrdə geniş tətbiqi mümkündür. Bu birləşmələrin, ilk növbədə, neft-kimya sənayesində yağların, yanacaqların, polimer materialların istismar göstəricilərinin yaxşılaşdırılması məqsədilə istifadəsi nəzərdə tutulur. Sintez edilmiş əlavələr oksidləşmə proseslərini ləngidən effektiv antioksidantlar kimi çıxış edərək neft məhsullarının saxlanma müddətinin artırılmasına, keyfiyyət göstəricilərinin qorunmasına və istismar zamanı yaranan arzuolunmaz oksidləşmə məhsullarının əmələ gəlməsinin qarşısının alınmasına imkan verir. Eyni zamanda, bu maddələrin polimer materiallarda stabilizator kimi tətbiqi onların istilik, işıq və oksidləşdirici amillərin təsirinə davamlılığını artıraraq materialların uzunmüddətli istismar xüsusiyyətlərini yaxşılaşdırır. Sintez olunmuş birləşmələrin radiasiya əleyhinə antirad kimi istifadəsi də perspektivli istiqamətlərdən biridir. Bu xüsusiyyətlər onların xüsusi təyinatlı polimer kompozitlərdə, qoruyucu örtüklərdə və yüksək davamlılıq tələb olunan materiallarda tətbiq imkanlarını genişləndirir. Layihə çərçivəsində yerli xammal bazası əsasında əldə edilən bu yeni tip kimyəvi əlavələr həm idxaldan asılılığın azaldılması, həm də yüksək əlavə dəyərə malik məhsulların yaradılması baxımından mühüm elmi və praktiki əhəmiyyət kəsb edir.

_{Müxbir - Tünzalə Zeyvəliyeva}