Bakı, 10 avqust, AZƏRTAC

ABŞ-nin Dövlət katibi Marko Rubionun Vaşinqtonun Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesinə sadiqliyini bir daha təsdiqləyən son bəyanatı Cənubi Qafqaz üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu açıqlama Azərbaycan baxımından mühüm diplomatik uğur kimi də qiymətləndirilə bilər. Rubionun bəyanatı Prezident İlham Əliyevin və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın onilliklərdir davam edən münaqişəyə son qoymaq məqsədilə tarixi çərçivə irəli sürdükləri Vaşinqton sammitinin ildönümünə təsadüf edir.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər Pakistanın beynəlxalq münasibətlər üzrə eksperti, “Gulf Observer Research Forum”un sədri Məhəmməd Əli Paşanın “Azərbaycan yeni regional düzənin əsas aktorlarından birinə çevrilir” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.

Bakı üçün əsas məqamlardan biri sülh prosesinin getdikcə köhnə çoxtərəfli vasitəçilik mexanizmlərindən uzaqlaşaraq Azərbaycan və Ermənistan arasında birbaşa dialoq üzərində qurulmasıdır. Vaşinqton prosesi Azərbaycanın regional mövqeyinə də yeni məzmun qazandırıb. Azərbaycan artıq yalnız uzun illər davam etmiş münaqişənin tərəflərindən biri kimi deyil, Cənubi Qafqazda formalaşan yeni təhlükəsizlik və iqtisadi arxitekturanın əsas iştirakçılarından biri kimi çıxış edir.

ABŞ-nin prosesə dəstəyi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vaşinqton sülh gündəliyinə yalnız atəşkəs və ya münaqişənin dayandırılması məsələsi kimi deyil, daha geniş regional perspektivdən yanaşır. Belə yanaşma Azərbaycanın diplomatik imkanlarını genişləndirir, eyni zamanda, dövlətlərarası münasibətlər, suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə əsaslanan nizamlanmanın beynəlxalq legitimliyini gücləndirir.

TRIPP Azərbaycan üçün mühüm strateji üstünlüyə çevrilə bilər

Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri təklif olunan “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu”nun (TRIPP) yaradılmasıdır. Layihə Ermənistan ərazisindən keçməklə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında bağlantının təmin edilməsini, eyni zamanda, Cənubi Qafqaz boyunca daha geniş nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin qurulmasını nəzərdə tutur.

Bu təşəbbüsün Azərbaycan üçün əhəmiyyəti yalnız nəqliyyat bağlantısı ilə məhdudlaşmır. Marşrutun reallaşdırılması Azərbaycanın Naxçıvanla əlaqələrini gücləndirməklə yanaşı, Xəzər regionu ilə Türkiyə arasında ticarət və tranzit imkanlarını genişləndirə bilər. Bu, həmçinin Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında mühüm tranzit qovşağı kimi mövqeyinin möhkəmlənməsinə, regional infrastruktura beynəlxalq investisiyaların cəlb edilməsinə və alternativ marşrutlardan asılılığın azalmasına töhfə verə bilər.

ABŞ-nin prosesdə iştirakı isə təşəbbüsə daha geniş beynəlxalq və strateji ölçü qazandırır. Beləliklə, marşrut yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri çərçivəsində nəzərdən keçirilən ikitərəfli məsələ olmaqdan çıxaraq, daha geniş regional iqtisadi və geosiyasi maraqlarla əlaqələndirilən layihəyə çevrilir.

Sülh prosesi Azərbaycanın suverenlik və ərazi bütövlüyünə verdiyi önəmi təsdiqləyir

Vaşinqton prosesi çərçivəsində istifadə olunan siyasi və diplomatik formullar da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2025-ci il Birgə Bəyannaməsində kommunikasiyaların dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyası prinsipləri əsasında açılmasının vacibliyi vurğulanıb. Bu yanaşma Azərbaycanın diplomatik mövqeyi baxımından mühüm məna kəsb edir. Bakı uzun illərdir regionda davamlı sülhün beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərə hörmət və dövlətlərin suveren bərabərliyi prinsipləri əsasında qurulmasının vacibliyini önə çəkir. Bu baxımdan dövlətlərarası sülh modelinə keçid əvvəlki münaqişə məntiqindən uzaqlaşaraq münasibətlərin birbaşa diplomatik əsaslar üzərində qurulmasına yönəlmiş yeni mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Belə yanaşma Azərbaycanın uzun illər ərzində danışıqlar prosesində müdafiə etdiyi prinsiplərlə də böyük ölçüdə uzlaşır.

ABŞ-nin iştirakı köhnə münaqişə modelinə qayıdış imkanlarını məhdudlaşdırır

Azərbaycanın strateji maraqları baxımından ABŞ-nin prosesdə iştirakının davam etməsi Cənubi Qafqazın əvvəlki onilliklərə xas həll olunmamış status-kvoya qayıtması ehtimalını da azaldır.

Vaşinqton prosesi ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsinin aradan qalxmasına töhfə verməklə yanaşı, ABŞ-nin formalaşmaqda olan yeni regional düzəndə mühüm xarici aktorlardan biri kimi rolunu gücləndirib.

Bu dəyişiklik Bakı üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan uzun illər əvvəlki vasitəçilik mexanizmlərinin davamlı sülhün əldə olunmasında nəticə vermədiyini bildirirdi. Yeni diplomatik arxitekturanın formalaşması isə Azərbaycana postmünaqişə reallıqlarını möhkəmləndirmək, münasibətləri yeni prinsiplər əsasında qurmaq və keçmiş münaqişə dövrünə aid siyasi mexanizmlərə qayıdışın qarşısını almaq üçün əlavə imkanlar yaradır.

Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyəti artır

Daha geniş geosiyasi mənzərə də Azərbaycanın regional mövqeyinin möhkəmləndiyini göstərir.

Cənubi Qafqaz Avropa, Mərkəzi Asiya, Türkiyə, Rusiya və Yaxın Şərqi birləşdirən mühüm coğrafi məkanda yerləşir. Azərbaycanın əlverişli mövqeyi, enerji resursları, Xəzər dənizinə çıxışı və inkişaf etmiş nəqliyyat infrastrukturu ölkənin regional və beynəlxalq əhəmiyyətini artıran əsas amillər sırasındadır.

Yeni Şərq-Qərb bağlantılarının inkişafı Azərbaycanın bu potensialını daha da genişləndirə bilər. Təklif olunan TRIPP çərçivəsində nəqliyyat, enerji və rəqəmsal infrastrukturun əlaqələndirilməsi Azərbaycan, Naxçıvan, Türkiyə və daha geniş beynəlxalq bazarlar arasında iqtisadi inteqrasiyaya yeni imkanlar aça bilər. Bütün bunlar Cənubi Qafqazın artan geosiyasi və geoiqtisadi əhəmiyyətini də ön plana çıxarır.

Bakı üçün isə sülh artıq yalnız təhlükəsizliyin təmin olunması məsələsi deyil. Davamlı sülh və regional kommunikasiyaların açılması Azərbaycanın tranzit imkanlarını genişləndirən, iqtisadi potensialını artıran və geosiyasi çəkisini yüksəldən mühüm amilə çevrilə bilər.

Əsas çağırış: siyasi öhdəlikləri praktik icraya çevirmək

Siyasi bəyanatlar mühüm əhəmiyyət daşısa da, sülh prosesinin uğuru nəticə etibarilə konkret addımlardan asılı olacaq. Buraya sülh sazişinin rəsmi şəkildə imzalanması və ratifikasiyası, etibarlı nəqliyyat bağlantılarının yaradılması, sərhədyanı iqtisadi əməkdaşlıq üçün praktiki mexanizmlərin formalaşdırılması, suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə davamlı hörmət, eləcə də yeni hərbi qarşıdurmaların qarşısını alacaq təminatların yaradılması daxildir.

Bu baxımdan ABŞ-nin hazırkı mövqeyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Vaşinqtonun sülh prosesinə siyasi dəstəyini davam etdirməsi və Marko Rubionun son bəyanatı göstərir ki, ABŞ Vaşinqton təşəbbüsünə birdəfəlik diplomatik hadisə kimi deyil, regionda uzunmüddətli sabitliyə və yeni münasibətlər sisteminin formalaşmasına xidmət edən proses kimi yanaşır.

Azərbaycan baxımından ABŞ-nin sülh prosesinə dəstəyini yenidən təsdiqləməsi adi diplomatik bəyanatdan daha geniş məna daşıyır. Bu mövqe Ermənistan-Azərbaycan normallaşmasının Vaşinqtonun Cənubi Qafqaza yanaşmasında mühüm yer tutduğunu göstərir.

Formalaşmaqda olan yeni çərçivə Azərbaycan üçün bir sıra strateji imkanlar yarada bilər. Bunlara postmünaqişə reallıqlarının beynəlxalq səviyyədə daha geniş qəbul edilməsi, suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinin ön plana çıxması, Naxçıvanla bağlantıların yaxşılaşdırılması, regional ticarət imkanlarının genişlənməsi və Azərbaycanın Şərq-Qərb nəqliyyat sistemində mövqeyinin daha da möhkəmlənməsi daxildir.

Bu kontekstdə təklif olunan TRIPP layihəsi xüsusi yer tutur. Layihənin reallaşdırılması Azərbaycanın əlverişli coğrafi mövqeyini daha böyük iqtisadi və geosiyasi üstünlüyə çevirmək potensialına malikdir. Təşəbbüs uğurla həyata keçirilərsə, Cənubi Qafqazın qarşıdurmalarla assosiasiya olunan regiondan Avropa, Türkiyə, Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən mühüm nəqliyyat və iqtisadi məkana çevrilməsinə töhfə verə bilər.

Beləliklə, Bakı baxımından ABŞ-nin sülh prosesinə davamlı dəstəyi Azərbaycanın postmünaqişə dövründə əldə etdiyi diplomatik nəticələrin möhkəmləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Eyni zamanda, davamlı sülhün təmin olunması və regional kommunikasiyaların açılması Azərbaycanın daha geniş Avrasiya məkanında mühüm nəqliyyat, iqtisadi və strateji mərkəzlərdən biri kimi rolunu gücləndirə bilər.

_{Müxbir - Günel Türksoy}