Bakı, 6 oktyabr, AZƏRTAC

Qərbi Azərbaycan İcmasının sədri, Milli Məclisin deputatı Əziz Ələkbərli Qərbi Azərbaycan kəndləri ilə bağlı araşdırmalar aparıb. AZƏRTAC Əziz Ələkbərlinin “Qərbi Azərbaycan kəndləri” seriyasından növbəti yazısını təqdim edir.

Böyük Vedi

Böyük Vedi Vedibasar mahalının aran hissəsində, Ağrıdağ vadisində, İrəvan şəhərindən 49 kilometr aralıda, Vedi çayının kənarında yerləşən qəsəbədir. Vedibasar mahalının və Vedi rayonunun inzibati mərkəzi İrəvan-Naxçıvan-Bakı dəmiryol xəttinin Vedi rayonu ərazisindəki Şirazlı stansiyasından 7 kilometrlik məsafədə yerləşirdi.

1828-ci ilə qədər kənddə ancaq azərbaycanlılar (15 nəfərdən ibarət 2 erməni ailəsi istisna olmaqla) yaşayıb. 1828-ci ildə kəndə həm də ermənilər köçürülüb. 1988-ci ilədək kənd azərbaycanlılarla ermənilərin yanaşı yaşadığı qarışıq kənd olub. Sonra kənd tamamilə erməniləşdirilib.

Böyük Vedi kəndinin nə vaxtdan salındığı barədə dəqiq məlumat yoxdur. Yazılı mənbələrdə bu ada ilk dəfə 1514-cü il hadisələri ilə bağlı “Sultan Səlimin səfər ruznaməsi”ndə rast gəlinir.

“İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri”ndə (1590) Vedi nahiyəsinin Böyük Vedi kəndi, “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə (1728) isə həmin nahiyə Vedi kəndi şəklində qeyd edilib. İkinci dəftərdə kənddən dövlətin müxtəlif vergilər şəklində il ərzində 22 min ağça gəlir götürdüyü göstərilib. 1728-ci ilə aid türk mənbələrində Böyük Vedi - Kiçik Vedi toponimləri Vadi Kəbir və Vadi Saqir kimi yazıya alınıb.

İvan Şopenin 1832-ci ilə aid məlumatlarında kəndin adı Vedi-Uliya (“uliya” ərəbcə “yuxarı” anlamındadır) kimi göstərilib, kənddə 131 ailədə 799 azərbaycanlı (441 kişi, 358 qadın) və cəmi 2 ailədə 15 erməninin (9 kişi, 6 qadın) yaşadığı qeyd olunub. Həmin 15 nəfər İrəvan xanlığının Rusiya tərəfindən işğalına qədər Vedibasar mahalının bütün ərazisində yaşayan yeganə ermənilər idilər. Türkmənçay müqaviləsindən sonra isə bölgəyə İrandan erməni ailələri köçürülməyə başlanıldı. Buna görə də 1832-ci ilin məlumatına görə, Böyük Vedidə həm də artıq 98 ailədə 430 nəfər (220 kişi, 210 qadın) erməni qeydə alınıb. Sonrakı illərin (1873, 1886 və s.) statistik məlumatlarında kənddə heç bir erməninin qeydə alınmaması söyləməyə əsas verir ki, yerli əhali həmin erməni ailələrinin tezliklə kənddən çıxarılmalarına, başqa kəndlərdə məskunlaşdırılmalarına nail ola biliblər.

Kəndin adının ərəbcə “vadi” sözündən əmələ gəlməsi ehtimal olunur. Əgər “vadi” sözü “iki dağ arasında böyük, uzun çuxur, düzən” mənasını verirsə, mahalın coğrafi mövqeyi onun Vedi (Vadi) adına tamamilə uyğun gəlir. Kənd həqiqətən də tarixən İrəvan çuxuru adlanan böyük vadinin Vedi çuxuru adlanan kiçik vadi hissəsində yerləşirdi. Lakin Şimali Qafqazda XIX əsrdə Vedena əyalətinin, Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında isə Vedi kəndinin mövcudluğu və s. bu kimi ciddi faktlar bu ehtimalı bir qədər şübhə altına alır.

Bəzi ehtimallara görə isə Vedi adı uti//eti tayfa adının əvvəlinə türk dillərinə xas olaraq v səsinin artırılması ilə yaranan addır. Yəni qədim uti//udi tayfalarının yaşadığı ərazi... Urartu mənbələrində Göyçə gölünün cənubundakı Qərbi Azərbaycan torpaqlarının ümumi adının Etiuni, yəni Eti ölkəsi adlanması da xeyli ciddi faktdır.

1873-cü ildə Böyük Vedi kəndində 241 ailədə 1743 nəfər (890 kişi, 853 qadın) azərbaycanlı yaşayıb.

1886-cı ildə isə kəndin azərbaycanlı əhalisi 286 təsərrüfatda 2110 nəfər (1133 kişi, 977 qadın) olub ki, onlardan 360 nəfərini (186 kişi, 174 qadın) Vedi bəylərinin ailə üzvləri təşkil edib. Kəndin iqtisadiyyatının əsasında əkinçilik və heyvandarlıq dayanıb.

Böyük Vedi kəndinin Əyricə yaylağında Yalyurd, Qaragölyurd, Daşlı-Güneyyurd, Güneyyurd, Aylıyurd, Alagözdağ yurdu, Qaraçıyurd (Topdaş), Dərəyurd, Düzyurd, Sultanyurd adlı yurdları olub.

Məşhur Şadlı bəylərindən Bala Sultana məxsus olan Sultanyurdda camaat Sultan bulağı və Buzovlu bulağı başında yurd salardı. Bulaqların suyu Əyriçaya tökülər, oradan da Göyçə gölünə axardı.

Kəndin Ağsu-ağıl deyilən yerdə 750 desyatin, Talasovan-ağıl deyilən yerdə 350 desyatin, Qaş-ağıl (Qaraquzey) deyilən yerdə 425 desyatin qışlaqları olub. Bundan əlavə, kənd camaatının Böyük Vedi yaxınlığındakı Ağsu-ağıl adlanan ərazidə 40 desyatin otlaq yeri də olub və üstəlik, adamlar Şadlinski bəylərinin kəndin yaxınlığındakı torpaqlarından hər qış mövsümü 230 rubla olmaqla qış otlaq sahəsi icarəyə götürürmüşlər.

1905-ci ildə kənddə 2387 nəfər, 1914-cü ildə 246 nəfər azərbaycanlı yaşayıb.

1917-ci ildə Abbasqulu bəy Şadlinskinin başçılığı ilə Vedibasar Komitəsi adlı Milli Hökumət və onun silahlı qüvvələri - “Mübariz dəstə” məhz Böyük Vedidə yaradılıb və buradakı ikimərtəbəli rus-tatar məktəb binasının bir hissəsində yerləşdirilib.

1920-ci ilin yayında süqut edən Böyük Vedi həmin ilin sonlarında Abbasqulu bəy Şadlinskinin “Qırmızı tabor”u tərəfindən erməni işğalçılarından azad edilib, Qərbi Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra kənd camaatı qaçqınlıqdan yavaş-yavaş geri - doğma yurd-yuvasına qayıtmağa başlayıb.

Erməni daşnaklarına qarşı qəhrəmanlıqla döyüşənlər sırasında Abbasqulu bəy Şadlinski, Xəlil Mehdiyev, Abbas Əjdərov, Müseyib Əhmədov, Muxtar İbrahimov məhz Böyük Vedidən olublar.

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində mühacirlikdən geri qayıdan azərbaycanlı əhalinin sayı 1504 nəfər olub. Lakin bu vaxt “sovet Ermənistanı“nın erməni rəhbərliyi bütün strateji məntəqələr kimi, Böyük Vedi kəndində də xaricdən gələn çoxlu erməni yerləşdirməyə çalışırdı. 1922-ci ildə Böyük Vedidə belə ermənilərin sayı artıq 453 nəfərə çatdırılmışdı.

1926-cı ildə kənddə 1545 nəfər azərbaycanlı, 261 nəfər erməni, 1931-ci ildə 1254 nəfər azərbaycanlı, 214 nəfər erməni yaşayırdı.

1930-cu il sentyabrın 9-da keçmiş Vedibasar mahalının Vedi nahiyəsinin ərazisində Vedi rayonu təşkil edilib, Böyük Vedi də rəsmi olaraq bu rayonun inzibati mərkəzi seçilib.

1946-cı il aprelin 4-də Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Böyük Vedi kəndinin adı dəyişdirilərək Vedi kəndi qoyulub.

1948-1953-cü illər köçürülməsi zamanı Vedi rayonundan birincilər sırasında köçürülməsi nəzərdə tutulan kəndlərdən biri də Böyük Vedi olub. 1949-cu ildə kəndin azərbaycanlı əhalisi bütünlüklə Azərbaycana köçürülüb. Maraqlıdır ki, bu camaatın bir yerə köçürülməsinə məqsədli şəkildə mane olublar, camaatı Beyləqan, İmişli, Bərdə, Şəmkir və başqa rayonlara yerləşdiriblər.

İ.Stalinin ölümündən sonra kənd əhalisinin bir hissəsi - 122 ev geri qayıda bilib. Lakin ermənilərin düşünülmüş siyasəti nəticəsində onlar tədricən çıxarılıb, 1968-ci ildə kənddə cəmi 45 ev azərbaycanlı qalıb.

1963-cü ildə kəndə şəhər tipli qəsəbə statusu verilib. 1988-ci ildə Böyük Vedi qəsəbəsi əhalisinin sayı 10 min nəfərə yaxın idi. Qəsəbədə cəmi 40 təsərrüfat azərbaycanlı yaşayırdı. Həmin il Böyük Vedi azərbaycanlılarının başı üstünü yeni təhlükə aldı, erməni millətçiləri onları bu dəfə açıq-aşkar zorakılıqla öz doğma yurd-yuvalarından qovub-çıxardılar.

X  X  X

Böyük Vedi qəsəbəsinin mərkəzində diametri 1000 metr olan iri bir təpə vardı, adına Qalabürc deyərdilər. Əsrin əvvəllərində buradakı qala hələ dururmuş. Oradan baxanda Böyük Vedinin bütün evləri, məhəllələri ovuc içi kimi görünürmüş. Qalaça enli və uca palçıq divarla əhatə edilmiş və üç tərəfdən giriş-çıxış qoyulmuşdu. 1918-1920-ci illərdə Abbasqulu bəy Şadlinski erməni daşnaklarına qarşı ən ağır döyüşləri buradan idarə edib. Vedi uğrunda sonuncu döyüşü də o, buradan idarə edib, qeyri-bərabər döyüşdə hərbi sursatın tükəndiyini görüb, Vedini müvəqqəti tərk etməyə məcbur olub, üçillik qəhrəman mübarizədən sonra Şərura doğru geri çəkilib. Qala da elə o vaxt uçulub-dağıdılaraq təpə əmələ gətirib.

Böyük Vedi qəsəbəsinin şimal qurtaracağındakı sarı torpaqlı təpə Sarıdolama adlanırdı. Burada qədim Sarıdolama qəbiristanlığı yerləşirdi. Bu təpənin başı üstündə uzanıb dövrə vuran silsilə qayalıqlara Gavur qalası deyilirdi. Bura təbii istehkam idi. 1918-1920-ci illərdə Böyük Vedi kəndi daşnakların hücumlarına məruz qalanda Abbasqulu bəyin başçılıq etdiyi Vedibasar özünümüdafiə qüvvələri dəfələrlə burada düşməni darmadağın etmişdi.

Narıncı rəngə çalan Gavurqala qayalıqlarındakı böyük meydanın bir tərəfində qaralan kaha ağzı vardı. Bu mağara Divlər otağı adlanırdı.

Günbatana doğru uzanan sıldırım qayalardan birinin içərisi boş idi ki, bu da Göyərçinlər otağı mağarası adlanırdı. Görünür, mağaranın bu adı orada həmişə çoxlu yarasa və göyərçinlərin olması ilə bağlı idi.

Gavur qalasının Ağdağa doğru uzanan hissəsi narın qumla örtülü olduğundan bura Qumluq, Gavur qalasının Qumluğu, Qumlucası da deyirdilər.

Gavur qalasının yenə günbatan tərəfində qayaların arasındakı dərə ilə çay axırdı. Həmin çaya Qotur bulağının mineral suyu qarışdığından dərə Qoturbulaq dərəsi adlanırdı. Qoturbulaq dərəsinin girəcəyində Damdıra adlı qaya vardı. Daşla çalınanda bu qaya çox qəribə, məhz tambur səsinə yaxın gur səs çıxarırdı ki, onu Qobustandakı qavaldaşın əkiz qardaşı hesab etmək olar.

Bu yerlərdən bir qədər yuxarılarda isə Süzəni dölləyi deyilən yer vardı. Əyricə yaylağına yaz gec gələndə qoyunları burada saxlayardılar.

Süzəni dölləyəndən Millidərəyə doğru uzanan yol isə Allah-Əkbər dağına gedirdi.

Böyük Vedidə ilk yeni tipli ikisinifli rus-tatar məktəbi 1883-cü ildə qlava Ağa Süleymanovun təşəbbüsü ilə onun evində açılmışdı. Bu məktəbin yetirmələrindən İlyas bəy Mahmudbəyov, Şəmdin bəy Mahmudbəyov, Fərəməz bəy Mahmudbəyov, Baxşəli Mahmudbəyov, Ağarza Mahmudbəyov, Ağamirzə Mahmudbəyov, Seyfulla Süleymanov, Cəfər Kərimov, İsa Mahmudbəyov, Eynulla Mahmudbəyov, Mikayıl Mahmudbəyov və başqaları Qori və ya Qazax seminariyalarını, Məmməd Mahmudov, Müseyib Mahmudov, Əli Eyvazov, Nəsrulla Zal oğlu, Abdulla Kərimov və başqaları İrəvan gimnaziyasını bitirmişdilər.

Bütün Qərbi Azərbaycanda ilk qız məktəblərindən biri də (bəlkə birincisi) məhz Böyük Vedidə, Bilal Paşayevin evində açılmışdı. Məktəbin müəllimi Həqiqət Abbasova idi.

Böyük Vedidə 5 qəbiristanlıq olub. Paskili məhəlləsində 2 məscid, Vəliuşağı məhəlləsində 1 məscid, Vedililər məhəlləsində 2 məscid fəaliyyət göstərirdi. Bu məscidlərdə Şeyx Qəmbər, Şeyx Əli, Molla Məhəmmədtağı, Kəlba Əhməd, Molla Hüseyn Nuriyev kimi din xadimləri otururdu. Təəssüf ki, sovet dövründə həmin məscid binalarının birini MTS-ə, digərini anbara çevirdilər. O birilər isə zaman-zaman uçulub-dağıldı. Təkcə Vəliuşağı məscidi 1988-ci ilə qədər qalmaqda idi. Məscid fəaliyyət göstərməsə də, kəndin azərbaycanlıları onu qoruyub saxlayır və ziyarət edirdilər.