Bakı, 8 oktyabr, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

Əlli beş il əvvəl “Sevil” musiqili dramı Bakı kinoteatrlarında ilk dəfə nümayiş etdirildi. Kinofilm görkəmli dramaturq Cəfər Cabbarlının eyniadlı əsəri əsasında hazırlanıb. 1928-ci ildə, çadralı qadınlara qarşı kampaniya zamanı yazılan əsər əsasında lentə alınan bu filmin ilkin versiyası 1929-cu ildə eyni adla səssiz film kimi tamaşaçılara nümayiş etdirilmişdi.

AZƏRTAC xəbər verir ki, SSRİ Xalq artisti Fikrət Əmirovun təşəbbüsü ilə 1970-ci ildə təkrarən lentə alınan “Sevil” bəstəkarın 1953-cü ildə Bakıda M. F. Axundov adına Azərbaycan Opera və Balet Teatrında səhnəyə qoyulan əsərinin kino dilinə köçürülmüş versiyasıdır və milli kinomuzun tarixində opera janrında çəkilmiş ilk film kimi tarixə düşüb. Bəstəkar təkcə Moskvada musiqi materialının yazılmasında deyil, həm də sınaq çəkilişlərində şəxsən iştirak edib.

Filmə quruluş vermək üçün Moskvadan musiqili filmlərin məşhur kinorejissoru və ssenarist Vladimir Qorikker dəvət olunub. O, 1971-ci ildə Azərbaycan SSR Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb. Onunla həmmüəllif qismində çəkilişlərə az qalmış dünyasını dəyişən Andrey Donatov və operanın Azərbaycan dilində librettosunun müəllifi Tələt Eyyubov çıxış ediblər.

Musiqili film janrında işləmək məqsədilə özünəməxsus üslub və metod işləyib hazırlayan V.Qorikker eksteryer çəkilişləri üçün İçərişəhərdə, Qız qalası və ətraf ərazilərdə, Bayıl bulvarında və Kiçik Venesiya parkında yerlər seçib. Çəkilişlər, həmçinin ətraf bağlarda, ilk növbədə Pirşağı və Zığda aparılıb. Filmin əvvəlində göstərilən Atakişinin evi Pirşağıda, kənd yolları isə Zığda yerləşirdi. Balaşın evinin, Dilbərin soyunub-geyinmə otağının və digər səhnələrin dəst-xətti yaradılan “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının pavilyonlarından da istifadə olunub. İçərişəhərdə çəkiliş zamanı köhnə Bakının ab-havasını çatdırmaq üçün səki kadrda daş kimi görünən ağır rezin plitələrlə döşənmişdi. Final səhnəsi üçün rejissora geniş infrastruktura malik böyük liman tələb olunurdu. Belə ki, Sevilin gəmiyə gəlişi və qızı ilə limanda görüşü beş yüzdən çox insanın iştirakı ilə Odessada lentə alınıb.

Rejissor assistenti, Əməkdar mədəniyyət xadimi Akif Rüstəmovun xatirələrinə görə, filmin çəkilişinə büdcədən təxminən 350 min rubl vəsait ayrılıb ki, bu da ekran əsərinin ardıcıllığını və ifadəliliyini təmin etməyə çalışan rejissora bir neçə izdihamlı səhnələri çəkmək imkanı verib.

1969-cu il oktyabrın 23-də “Azərbaycan gəncləri” qəzetində “Sevil” filmi çəkilir” sərlövhəli məqalə dərc olunmuşdu. Həmin məqalədə operanın ən iddialı səhnələrindən birinin Qız qalası divarları yaxınlığında çəkilişindən bəhs edilirdi. Rejissor V.Qorikker fikirlərini bildirərək qeyd edib: “Sevil”in kino təfsiri Fikrət Əmirovun möhtəşəm səhnə variantından bir qədər fərqlənir. Ssenaridə məkan dəyişikliyi, yeni süjet keçidləri, səhnələr və daha çox əlavələr yer alıb. Bu kadr bir növ filmin kulminasiya nöqtəsidir”. Məqalədə qeyd olunduğu kimi, filmin yaradıcıları qeyd ediblər: “Çəkiliş prosesi asan deyil, lakin maraqlıdır. Ümid edirik ki, tamaşaçılar bundan zövq alacaqlar. Çünki əsas məsələ həmin dövrün ruhunu və enerjisini çatdırmaqdır”.

Filmin quruluşçu rəssamı, Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi Elbəy Rzaquluyev idi. Ekran əsəri onun və istedadlı quruluşçu operator, artıq öz işinin tanınmış ustası Rasim İsmayılov üçün opera filmi janrında ilk iş təcrübəsi olub. Rejissor birincinin eskizlərinin və interyer və eksteryerlərin illüstrasiyalarının hər bir detalını yüksək qiymətləndirirdi. Sonuncunu rejissorun özü dəvət etmişdi. O, tələbkar olmaqla yanaşı, dəqiqliyi, diqqətcilliyi və avadanlığın vaxtında çatdırılması ilə çəkilişlərin sürətini və rəvanlığını təmin edirdi. Hadisə şahidlərinin sözlərinə görə, Qız qalasında üç min nəfərlik izdihamın toqquşması səhnəsi axşam saatlarında lentə alınıb. Studiyada iki ədəd “Lichtwagen” işıqlandırma maşını olmasına baxmayaraq, Rasim İsmayılov Tiflisdən daha birini gətirə bilib. Çəkilişin özü relslər və krandan istifadə edilməklə aparılıb və film çox qiymətli olduğundan, hər bir kadrın iki dəfədən çox olmayaraq təkrar çəkilməsinə icazə verilib. Belə ki, hazırlıqlar səhər saat səkkizdə başlayıb və bu epizodun çəkilişi cəmi yarım saat çəkib; ilk dubl İsmayılov üçün kifayət idi.

Çəkiliş qrupunun üzvləri xatırlayırlar ki, izdiham səhnələrini çəkmək asan deyildi. Məsələn, Balaşın evinin qarşısında camaatın hərbçilərlə toqquşduğu səhnələrdə təxminən üç min insan iştirak edib. Çəkilişdən bir neçə gün əvvəl əlavələr üçün çağırış edildi və yerli sakinlər buna həvəslə cavab verdilər. Həmin vaxt fəaliyyət göstərən aktyorluq studiyası istəklər əsasında kütləvi səhnələrin lentə alınmasına edirdi. Hərbi obrazları canlandırmaq üçün Salyan kazarmasının əsgərləri və Bakı Hərbi Dəniz Akademiyasının kursantları cəlb olunub.

Çəkilişlərdə birgünlük iştirak üçün üç rubl ödənilsə də, insanların çoxunu sadəcə filmə çəkilmək fürsəti cəlb edirdi. Məsələn, Dilbərin bulvarda çəkilən konserti səhnəsinə Opera və Balet Teatrından burjua cəmiyyətinin adət-ənənəsini yaxşı bilən, tapşırığı asanlıqla mənimsəyən artistləri dəvət etmişdilər.

Qeyd edək ki, rejissor Dilbər obrazını canlandıran Səfurə İbrahimova və Balaş tolunu ifa edən Həsən Məmmədovu yoxlanışsız çəkib. Onlardan birincisi canlı və yaddaqalan obraz yaradıb, onun xarakterinin daxili dünyasını ustalıqla açıb. Həsən Məmmədov isə filmin süjet xətti boyunca xarakterinin yaşadığı bütün psixoloji nüansları özündə cəmləşdirə bilib.

Baş qəhrəmanı rejissorun şəxsi dəvəti ilə Moskvadakı Sovet Ordusu Teatrının truppasının üzvü olan peşəkar teatr aktrisası Valentina Aslanova canlandırıb. Rejissorun göstərişi ilə göz yaşları süzülən, çətinlik çəkmədən rola girə bilən aktrisa bütün yaradıcı kollektivi heyran edib. “Sevil”dən sonra aktrisa dəfələrlə Azərbaycan filmlərinə çəkilməyə dəvət alıb. Zemfira İsmayılova Balaşın bacısı Gülüş obrazını canlandırıb. Dilbərin acgöz dostları Əbdüləli bəyi və Məmmədəli bəyi tanınmış aktyorlar Hamlet Qurbanov və Məmmədsadıq Nuriyev, zabit Rüstəmovu isə Həsənağa Turabov ifa ediblər. Balaşın atası Atakişi obrazını Azərbaycan SSR Xalq artisti Rza Əfqanlı, Sevilin atası Babakişinin isə kinorejissor, ssenarist, aktyor, Azərbaycan SSR Əməkdar artisti Ağarza Quliyev canlandırıblar. Tafta epizodik rolunu rejissorun dostluq münasibətində olduğu Azərbaycan SSR Xalq artisti Leyla Bədirbəyli oynayıb. Sevilin uşaqlıq illərində rolunu kinostudiyanın əməkdaşı və ikinci rejissor Elmira Əliyeva ilə qonşuluqda yaşayan qız ifa edirdi.

Geyim üzrə rəssam yüksək təcrübəyə malik, o vaxt Azərbaycan SSR-in Əməkdar artisti Bədurə Əfqanlı idi. O, 1950-ci illərdə “Sevil” operasının tamaşası üçün də geyimləri dizaynı edib. Maraqlıdır ki, hərbi geyimlər əvvəllər tarixi filmlərdə istifadə olunan kinostudiya ehtiyatından götürülüb, baş qəhrəmanların geyimləri isə bulvarın yaxınlığındakı studiyada tikilib. Bu, aktrisaların geyimlərinə şəxsən nəzarət edən, kameraya çəkilməzdən əvvəl hər birini diqqətlə yoxlayan Bədurə xanımın məsləhəti ilə olub.

Böyük ekrana uyğunlaşdırılmış “Sevil” operası təkcə bu janrda çəkilən ilk film deyildi. Hər rol təkcə iki aktyor tərəfindən yaradılıb: dramatik aktyor (kadrda) və vokalçı (kadr arxasında). Operanın bəstəkarı Fikrət Əmirovun təşəbbüsü ilə ariyaların dəqiq ifa olunmasını təmin etmək üçün teatrdan pedaqoq gətirilib, iki ay ərzində aktyorlarla musiqi məşqləri aparılıb. Çəkilişlər eyni vaxtda iki dildə aparılıb və filmin dublyajı üçün iki saundtrek yaradılıb. Hər iki variantda Balaş rolunu o vaxt Azərbaycan SSR Xalq artisti olmuş Lütfiyar İmanov ifa edib.

Azərbaycan kinosunun ən yaxşı aktyorlarından biri, Balaş obrazını parlaq şəkildə canlandıran Həsən Məmmədov filmlə bağlı xatirələrində Lütfiyar İmanovun da bu rola çəkilmək üçün sınaqlardan keçdiyini xatırladıb. Lakin rejissor son nəticədə aktyora üstünlük verib. Ona görə də Həsən Məmmədov rejissora yaxınlaşıb və hesab edib ki, müğənni Balaş obrazını daha təbii canlandıra bilər və bu səbəbdən qərarına yenidən baxsın. Bu, aktyorun ideyası idi və o, sadəcə olaraq, öz imkanları daxilində personajı görə bilirdi. Amma rejissor ümumi obrazı rəhbər tuturdu, ona görə də rejissorluq işi bacarıq tələb edir. Vladimir Qorikkerin cavabı çox maraqlı olub: “Operada çalışan vokal aktyorları kino aləmində əsl artistlik nümayiş etdirə bilmirlər. Çünki vokalçıların gözü həmişə dirijorun çubuğuna zillənir. Nə qədər mükəmməl ifaçılar olsalar da, aktyor kimi sənətkarlıq nümayiş etdirə bilmirlər”.

Sevilin partiyasını rus dilində “Bolşoy Teatr”ın solisti Makvala Kasraşvili, Azərbaycan dilində isə Azərbaycan Opera və Balet Teatrının solisti Firəngiz Əhmədova ifa ediblər. Qorikkerin həyat yoldaşı, SSRİ Xalq artisti Qalina Oleyniçenko Dilbər rolunu hər iki dildə ifa edib. Gülüş rolunu rus dilində RSFSR Xalq artisti, Stanislavski və Nemiroviç-Dançenko adına Moskva Musiqili Teatrının solisti Nina İsakova, Azərbaycan dilində isə Azərbaycan SSR Əməkdar artisti Rahilə Cabbarova ifa ediblər. Rusdilli versiyada Tafta rolunun partiyasını Tamara Sinyavskaya ifa edib.

1970-ci ilin sentyabrında “Kommunist” qəzeti sovet Azərbaycanının 50 illiyinə həsr olunmuş kinofestival çərçivəsində Nizami kinoteatrında ilk kütləvi nümayişi keçiriləcək film-operanın gözlənilən buraxılışı haqqında dəfələrlə məlumat vermişdi: “Bakıda “Sevil” filminin premyerası yubiley ilinin ilk tədbirlərindən biri olacaq. Bununla belə, Moskvada və Kiyevdə də analoji nümayişlər keçiriləcək. Bundan əlavə, respublikanın ən yaxşı filmləri RSFSR, Ukrayna və digər sovet respublikalarının şəhərlərində nümayiş etdiriləcək”.

Həmin dövrdə lentə alınan və bütün tənqidlərə rəğmən uğur qazanan “Sevil” filmi əsərin ideyasını qoruyub saxlayıb. Güclü ideoloji mesajı ilə belə, bu ekran əsəri musiqinin ruhunu tutmağı bacardı. Həmin vaxt filmə SSRİ-də altı milyona yaxın tamaşaçı baxıb.