Bakı, 29 aprel, AZƏRTAC

1923-cü ildə Mustafa Kamal Atatürkün öndərliyi ilə Türkiyə Cümhuriyyətin qurulmasından sonra zəifləmiş ölkə iqtisadiyyatının bərpası üçün sənayeyə fokuslanma prosesi başlandı. İnsan resurslarının əhəmiyyətli bir hissəsini itirmiş, böyük xarici borc yükü olan ölkənin qarşısında xarici kapitalın nəzarətində olan sektorların dirçəldilməsi üçün mədəni, elmi və iqtisadi infrastrukturun yetərli olması böyük bir zərurət kimi dayanırdı.

Bu fikirlər Elm və Təhsil Nazirliyi Yüksək Texnologiyalar Parkının şöbə müdiri Bünyamin Seyidovun "Türkiyənin texnoloji inkişafının tarixi və müasir aspektləri" sərlövhəli məqaləsində yet alıb. AZƏRTAC yazını təqdim edir.

1933-cü ildə “Planlı İnkişaf Modeli”nin həyata keçirilməsinə və mədən, kağız, keramika, şüşə və kimya sənayesinə investisiya qoyuluşuna üstünlük verildi. Həmin illərdə Qərbdə yaşanan siyasi problemlərə görə Türkiyəyə çoxlu əcnəbi alim gəldi, təhsilə və elmə töhfə vermək üçün Türkiyə universitetlərində işlə təmin olundular. Ötən əsrin 50-ci illəri dövlətin daha çox infrastruktur investisiyalarına diqqət yetirdiyi dövr hesab oluna bilər. Həmçinin texnologiya tutumlu investisiyalarda özəl sektoru dəstəkləyən strategiyalara da üstünlük verilirdi. Bununla belə, özəl sektora kifayət qədər kapital qoyuluşunun olmaması dövlət müəssisələrinin inkişafını və dövlətin bu proseslərə rəhbərliyini zəruri edirdi. Həmin dövrdə Türkiyə Sənaye və İnkişaf Bankının yaradılması və özəl sektorun xarici kreditlər hesabına dəstəklənməsi də inkişafa təkan verən amillərdən biri oldu. 1960-cı ildən sonrakı dövrdə artıq inkişaf planları ilə yanaşı, texnologiya strategiyaları ön plana çıxmağa başladı. İdxal əvəzedici sənayeləşmə strategiyalarının qüvvədə olduğu 60-ci illər dövrünün ən fərqli xüsusiyyəti TÜBİTAK və daha sonra Mərmərə Araşdırma Mərkəzinin qurulması ilə dövlət qurumları və universitetlərdə tədqiqatların inkişafına üstünlük verilməsi idi. Məhz bu dövrdə ekspert və tədqiqatçıların hazırlanması üçün xeyli sayda kadrlar xaricə göndərildi. Beləliklə, TÜBİTAK-ın timsalında universitetlər xaricində texnologiya ilə məşğul olan bir təşkilatın yaradılması texnologiyaların inkişafına əhəmiyyətli töhfə verdi. TÜBİTAK vasitəsilə tədqiqatçılara dəstək verilməklə texnologiyanı inkişaf etdirəcək mütəxəssislər yetişdirildi.

1974-cü il Kipr Sülh Əməliyyatından sonra Türkiyəyə qarşı tətbiq edilən iqtisadi embarqolar texnologiyaların daxili istehsalı ilə bağlı mühüm qərarlara gətirib çıxardı və xüsusilə müdafiə sənayesində ciddi addımlar atıldı. 70-ci illərdə “TUSAŞ” və “ASELSAN” kimi böyük texnologiya şirkətləri yaradıldı.1954-cü ildə Xarici Sərmayə Qanununun qüvvəyə minməsindən sonra - 1950-1980-ci illər arasında texnologiyalar sahəsində Türkiyəyə 200 milyon dollarlıq xarici kapital daxil oldu.

İxracyönümlü sənayeləşmə siyasətinin ön plana çıxdığı 80-ci illərin ən mühüm nailiyyətlərindən biri Türkiyənin ilk hərtərəfli elm və texnologiya üzrə strateji sənədi olan “Türkiyə Elm Siyasəti: 1983-2003”ün qəbul edilməsi oldu. İqtisadi və sosial inkişaf və milli təhlükəsizlik məqsədlərinə uyğun elm və texnologiya sahəsində strategiyaların həyata keçirilməsi, o cümlədən tədqiqat və inkişaf fəaliyyətlərinin müəyyən edilməsi və əlaqələndirilməsi üçün Elm və Texnologiya Ali Şurası yaradıldı.

Türkiyədə ötən əsrin 80-ci illərindən etibarən “azad bazar” anlayışı ilə rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına əsaslanan siyasət formalaşdırıldı və nəticədə lisenziya və texniki yardım müqavilələri əsasında müəyyən sahələrə aid texnologiyaların transferi prosesi vüsət almağa başladı.

1990 və 2000-ci illər arasında olan dövrü Türkiyədə texnologiya və innovasiya siyasətlərinin formalaşmasında yeni bir inkişaf prosesinin başlandığı dövr kimi xarakterizə etmək olar. Bu illərdə Kiçik və Orta Sənaye Müəssisələrinin İnkişafı və Dəstək İdarəsinin (KOSGEB) qurulması və 1990-cı illərin ikinci yarısından sonra kiçik və orta sənayedə innovasiya, texnologiya transferi və tədqiqat və inkişaf fəaliyyətlərinin maliyyələşdirilməsində mühüm işlərin aparıldığı müşahidə olunur. Bu dövrdə milli innovasiya sisteminin yaradılması üzrə işlər sürətləndirilmiş və bu istiqamətdə sistemli və hərtərəfli strategiyalar işlənib hazırlanmış və hökumətə təkliflər verilmişdir. Bu dövrdə, həmçinin elm və texnologiya infrastrukturuna yönəlmiş əsas hüquqi tənzimləmələr (patent, akkreditasiya və s.) həyata keçirildi. 1990-cı illərin ən mühüm inkişaflarından biri olaraq vurğulanan milli innovasiya sisteminin struktur bloku sayılan tədqiqat və inkişaf investisiyalarının maliyyələşdirilməsi istiqamətində bir çox layihələr icra edildi. 1990-cı illərdən etibarən ilk peyklər və G (nəsil) texnologiyaları yaradıldı və 2016-cı ilə qədər isə artıq 4,5 G texnologiyalar tətbiq edildi. 2000-ci illərdən sonra xarici kapital qoyuluşları ilə Türkiyədə artıq yerli texnologiya transferi prosesi sürətləndi.

Yuxarıda sadalanan bütün bu fəaliyyətlər Türkiyədə innovasiya mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynadı. Keçən əsrin 90-cı illərində texnologiyanın inkişafına dəstək verən amillərdən biri də əcnəbi alimlərin ölkəyə cəlb edilməsi idi. Həmin dövrdə Azərbaycan da daxil olmaqla Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrindən, o cümlədən digər Cənubi Qafqaz və Orta Asiya respublikalarından əsasən fundamental və təbiət elmləri sahəsində çalışan alimlər Türkiyəyə dəvət olundu. Əcnəbi alimlərə olan tələbatın 43 faizi Azərbaycandan, 30 faizi Rusiyadan, qalan 27 faizi isə qeyd olunan digər ölkələrdən gələn beyin axınının hesabına qarşılandı.

2003-cü ildən etibarən Türkiyə hökuməti növbəti 20 ildə, yəni Cümhuriyyətin 100 illiyinə qədər mükəmməl bir strategiya - “Vizyon 2023”ü müəyyən etdi. Əminliklə demək olar ki, qardaş ölkənin texnologiyalarda bugünkü yüksəlişinə səbəb bu strategiyanın dövlət tərəfindən dəstəklənməklə yüksək texnoloji səriştə və toplumsal səfərbərliklə yerinə yetirilməsi oldu. 2019-cu ildən etibarən Türkiyə “Vizyon 2023” çərçivəsində özünün texnologiya strategiyasını - milli texnologiya hərəkatını genişləndirməyə başladı. “Yüksək texnologiya və innovasiya”, “Rəqəmsal transformasiya və sənaye hərəkatı”, “Sahibkarlıq”, “İnsan kapitalı” və “İnfrastruktur” adlı 5 istiqamətdən ibarət olan bu prosesin əsas mahiyyəti “təhsil, tədqiqat və inkişaf və istehsal” proseslərinin davamlı olması üçün bütün cəmiyyətdə məlumatlılığın artırılmasıdır. Cəmiyyətin bütün üzvlərinin ölkənin gücünə və gələcəyinə inamı milli texnologiya hərəkatının əsasını təşkil edir. Bu baxımdan texnoloji məhsulların inkişaf proseslərinin cəmiyyətlə paylaşılması, cəmiyyəti bu transformasiyanın subyektinə çevirmək və texnologiya sahələrində müsabiqələrdə fəal iştirak etmək böyük əhəmiyyət kəsb edir. Milli texnologiya hərəkatı yalnız texnologiya ilə əlaqəli olsa da, əsas diqqət insan olduğu üçün çoxölçülü bir perspektivdir. Türkiyədə son illərdə bu strateji əhəmiyyətli ideya böyük səfərbərlik ruhu ilə qəbul edilib və ciddi irəliləyişlərə imza atılıb. Milli texnologiya hərəkatının ilk uğurlu nümunəsi aerokosmik və müdafiə sənayesində həyata keçirilən layihələr oldu. Bu sahədə yerli istehsal 20 faizdən 80 faizə qədər yüksəldi. Müdafiə sənayesi layihələri Türkiyənin texnologiya istehsal qabiliyyətini artırdı, istehsal xərclərini azaltdı və pilotsuz uçuş aparatlarından raketlərə, avtonom sistemlərdən kosmik sistemlərə qədər geniş spektrdə texnologiyalar inkişaf etdirmək potensialını ortaya qoydu. Müdafiə sənayesi layihələrindən əldə edilən qazanclar digər mülki sahələrdə də texnologiyanın işinə nümunə oldu.

Milli texnologiya hərəkatı, ilk növbədə, texnologiyanın inkişaf və tam müstəqillik baxımından əhəmiyyəti haqqında sosial şüurun artırılmasını hədəfləyir. Bu istiqamətdə milli və orijinal texnologiyaları inkişaf etdirəcək gənclər üçün təlim və layihə yönümlü fəaliyyətlər həyata keçirilir. Belə fəaliyyətlər arasında dünyanın ən böyük aerokosmik festivalı olan “TEXNOFEST”in önəmi daha aydın görünür. “TEXNOFEST” milli texnologiyaları inkişaf etdirmək üçün əhəmiyyətli bir platformadır. Türkiyənin texnoloji yüksəlişində Texnologiyanın İnkişafı zonalarının böyük təsiri vardır. 2023-cü ilin mart ayına olan məlumata görə, Türkiyədə 98 Texnologiyanın İnkişafı Zonası vardır. Onlardan 82-si fəaliyyətini davam etdirir, 16-da isə infrastruktur işləri davam etdirilir. Texnologiyanın İnkişafı zonalarında 9135 şirkət fəaliyyət göstərir ki, bunlardan 391-i xarici tərəfdaşlarla birgə qurulan, 2379-u inkubasiya şirkəti, 1829-u alimlərlə birgə tərəfdaşlıqla qurulan şirkətlərdir. Texnologiyanın İnkişafı zonalarında çalışan 95248 nəfər işçi heyətinin 79860 nəfəri tədqiqat və inkişaf fəaliyyətləri ilə məşğul olan alim və mütəxəssislərdir. Bu zonalarda tamamlanan layihələrin sayı 51085-ə, davam edən layihələrin sayı isə 14120-yə bərabərdir.

Hazırda Türkiyədə 1262 tədqiqat və inkişaf mərkəzi mövcuddur. Bu mərkəzlərdə çalışan 77289 nəfərin 46541 nəfəri bakalavr, 13952 nəfəri magistr və 1263 nəfəri fəlsəfə doktoru və daha yüksək elmi dərəcə və adları olan şəxslərdir. Tədqiqat və inkişaf mərkəzlərində icrası tamamlanan layihələrin sayı 53131, davam edən layihələrin sayı isə 15057-dir. Türkiyənin tədqiqat və inkişaf mərkəzlərindəki patentlərin sayı 32151-ə bərabərdir. Statistik məlumatlardan görmək mümkündür ki, Türkiyənin sürətlə irəliləyən texnoloji inkişafı hərtərəfli infrastruktura sahib tədqiqat mərkəzləri ilə birbaşa bağlıdır. Məhz bu tədqiqat mərkəzlərinin mövcudluğu ölkənin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin artırılması, innovasiya potensialının və texnologiyaların inkişaf etdirilrməsinə imkan yaradır. Son illər Türkiyə dünyada yaradılan ən son texnologiyalar- süni intellekt, robototexnika, biotexnologiyalar, nanotexnologiya, metavers, virtual reallıq, blokçeyn, kosmik texnologiyalar, Big Data, enerji texnologiyaları, super performanslı hesablamalar, kənd təsərrüfatı texnologiyaları, kibertəhlükəsizlik və digər sahələrdə ciddi nailiyyətlər əldə edib. Son bir iki ildə isə spesifik sahələr kimi karbon ixrac edən texnologiyalar, kənd təsərrüfatında öz özünü gübrələyən texnologiyalar, insan nəfəsi ilə xəstəliklərin müəyyən edilməsi, simsiz siqnallarda yaranan enerji texnologiyaları, sağlam yaşlanma texnologiyaları, kosmosda əşyaların interneti və digər ən müasir texnologiyaların yaradılması üzrə işlər aparılır.

2023-cü il Türkiyədə Cümhuriyyətin yaradılmasının 100-cü ilidir. Prezident Rəcəb Tayyip Ərdoğanın liderliyində artıq bir neçə qlobal texnoloji yeniliklərə imza atılıb. Türkiyənin ilk elektromobili olan “TOGG” istifadəyə verilib. Türkiyənin bütünlüklə milli istehsalı olan “TOGG” elektromobilinin ilk sifarişçilərindən biri də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev olub. 2023-cü ilin ən son texnoloji yeniliklərindən biri də “Yerli və milli vasitələrlə istehsal edilən ilk yüksək ayırd etmə qabiliyyətinə malik müşahidə peyki olan “İMECE”nin aprelin 15-də orbitə buraxılmasıdır. 680 kilometr yüksəklikdə orbitdə yerləşdirilən “İMECE” 5 illik dizayn missiyası müddətində hədəfin müəyyən edilməsi, aşkarlanması, təbii fəlakətlər və kənd təsərrüfatı kimi bir çox sahədə ölkəyə xidmət göstərəcəkdir. Həmçinin peyk dünyanın istənilən yerindən kadrlar əldə edə biləcək.

Bu ilin aprel ayında Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin flaqmanı və dünyanın ilk silahlı pilotsuz uçuş aparatı (SİHA) gəmisi olan “TCG Anadolu” İstanbulda ictimaiyyətə təqdim edildi. “Bütün Türkiyənin qürur mənbəyi” adlandırılan və ən son texnologiyalarla təchiz edilən “TCG Anadolu”nun uzunluğu 231 metr, eni isə 32 metrdir. Gəmi 13 tank, 27 zirehli amfibiya-hücum maşını, altı zirehli heyət daşıyıcısı, 33 müxtəlif texnika və 15 qoşqu olmaqla ümumilikdə 94 nəqliyyat vasitəsini göyərtəsində daşıya bilir.

Cari ildə, həmçinin Türkiyə müdafiə sənayesinin ən böyük uğurlarından biri turbofan mühərrikli, gizli və hava-hava raket qabiliyyətinə malik pilotsuz döyüş təyyarəsi olan və “Baykar” şirkəti tərəfindən istehsal olunan “Kızılelma”nın test və təkmilləşdirmə işlərinin uğurla davam etdirilməsidir. 2023-cü ildə Türkiyədə 5-ci Nəsil Mobil Telekommunikasiya Xidmətinə (5G) keçilməsi planlaşdırılır. Texnologiyadakı bu sıçrayışla, 2023-cü ildə insanlar daha sürətli və yeni nəsil texnologiyaları ilə tanış olacaqlar. 2025-2030-cu illər arasında 5.5G üçün işlərə başlanılacağı və daha sürətli və yüksək səviyyəli texnologiyalarla xidmət göstərilməsi hədəf olaraq götürülüb.

Bütün bunlarla yanaşı, Türkiyənin həm də bir çox hədəfləri var. Sənaye və Texnologiya Nazirliyinin məlumatlarına görə, tədqiqat və inkişaf fəaliyyətlərinin Ümumi Daxili Məhsulda (ÜDM) payı 2017-ci ildə 1 faiz olduğu halda, 2023-cü ildə 1,8 faiz olacağı, 2017-ci ildə 112 min olan tədqiqatçı sayının 2023-cü ildə 200 minə çatdırılacağı gözlənilir. Qlobal tədqiqat və inkişaf fəaliyyətləri üzrə ilk 2500 şirkət arasında 2018-ci ildə Türkiyənin 4 şirkəti olduğu halda, bu rəqəmin 2023-cü ildə 23-ə çatacağı hədəflənir. 2018-ci ildə proqram tərtibatçılarının sayı 140 min olduğu halda, 2023-cü ildə 500 mindən çox proqram tərtibatçısının olacağı açıqlanır. Texnologiyaya əsaslanan investisiyaların həcmi 2018-ci ildə 60 milyon dollar idisə, 2023-cü ildə ciddi artımla 5 milyard dollara çatdırılması hədəflər arasındadır. 2023-cü ilə qədər qlobal miqyasda olan brendlərdə 23 ağıllı məhsulun istehsalı düşünülür. Sənaye istehsalı hədəflərinə baxdıqda, 2008-2018-ci illər arasında bu göstəricinin ÜDM-də nisbəti 16,5 faiz idisə, 2023-cü ildə təxminən 21 faiz artacağı gözlənilir. 2018-ci ildə 158,8 milyard dollar olan ixracatın 2023-cü ildə 210 milyard dollara yüksələcəyi də proqnozlaşdırılır. İxracda orta-yüksək və yüksək texnologiyalı məhsulların payı 39 faizdən 50 faizə çatdırılacaq. 50 milyon türk lirəsindən çox investisiyalar layihə əsaslı təşviqlərdən faydalana biləcək. Həmçinin istehlakçılar üçün alış zəmanət mexanizmi də həyata keçiriləcək.