5 YERDƏN ÇƏKİLSİNLƏR, DƏRHAL QAPINI AÇAQ

Çırpınırdı Qara dənizdəki Azərbaycan bayrağı

Bakı hava limanına enərkən ilk dəyişikliyi görürəm. Hava limanı “Heydər Əliyev” adına olmuşdur. Amma bu yeganə dəyişiklik deyil. Bu dəfə Bakıda Türkiyəyə qarşı münasibətdə də dəyişiklik vardı. Kimlə söhbət etdimsə, məndən “Ermənistanla sərhədi açacaqsınızmı?” - deyə söruşur.

Mənim gəlişimdən bir gün əvvəl 20–yə yaxın azərbaycanlı jurnalist Naxçıvandan Türkiyəyə gedib. Orada “Ermənistan ilə sərhədin açılmaması” üçün kampaniya keçirirlər. Bəzi müxalifət qəzetləri sərhədin açılacağı təqdirdə Türkiyə səfirliyinin ölkədən çıxarılmasını belə istəmişlər.

Axşam İzmir parkındakı “İzmir” restoranındayıq.

Bir–birindən gözəl səsli müğənnilər səhnəyə çıxır. Proqramın sonunda səhnəyə çıxan bir qadın birdən “Çırpınırdı Qara dəniz” mahnısını ifa etməyə başlayır. Salon bir anda dalğalanır. Azərbaycanlı qadın sənətçi bir əlində Türkiyə bayrağını, o biri əlində isə Azərbaycan bayrağını yelləməyə başlayır.

Mahnının son nəqarətini də belə dəyişdirib:

“Azərbaycan bayrağını

Qarabağa asacağıq”.

Prezident İlham Əliyevlə bu ab-hava şəraitində danışırıq.

Türkiyə səfəri ərəfəsində “Milliyyət” qəzetindən Güneri Civaoğlu ilə mənə müsahibə verməsinin bir səbəbi də, hər halda, Bakıdakı bu həssaslığı Türkiyəyə çatdırmaq idi.

ƏRTOĞRUL ÖZKÖK: Hörmətli Prezident Heydər Əliyevin vəfatı bütün türk dünyası üçün, Azərbaycan və Türkiyə üçün böyük bir itki oldu.

İLHAM ƏLİYEV: Bizim üçün çox böyük bir itkidir. Böyük bir faciədir. Son zamanlarda xəstəlikdən çox əziyyət çəkirdi. Amma yenə də itki ilə barışmaq mümkün deyildir.

- Hörmətli Prezidenti axırıncı dəfə nə vaxt gördünüz?

- Sentyabr ayında.

- Amerikada görüşmüşdünüz.

- Bəli, mən artıq burada Baş nazir idim. Onu ziyarətə getmişdim. İyirmi gündən sonra seçkilər idi. Oradan qayıdan kimi seçki kampaniyasına başladım. Seçkilərdən sonra gedib yenidən görməyi planlaşdırmışdım. Ayın 16-da gedəcəkdim. Amma o, 12-də vəfat etdi.

Artım sürətimiz 11 faizə çatdı

- Bu gəlişimdə Bakının dəyişdiyini gördüm. Çoxlu tikinti var. İqtisadiyyat necə inkişaf edir?

- İqtisadiyyatımız yaxşı yoldadır. Artım sürətimiz 11 faizə çatdı. Azərbaycan kommunist sistemindən çıxıb. Amma bu gün iqtisadiyyatda özəl sektorun payı 74 faizə çatıb. Bu da bazar iqtisadiyyatının bərqərar olduğunu göstərir.

- Neft kəməri sisteminin gedişatından razısınızmı?

- Bakı-Tbilisi-Ceyhan uğurla inşa edilir. O da Heydər Əliyevin əsəridir. Boru xətləri ilə bağlı işlərin gedişatından məmnunam.

- Gürcüstandakı hadisələr neftin nəqli sisteminə təsir göstərərmi?

- Xeyr, təsir etməz.

- İran ərazisindən və ya başqa bir yol axtarışı ola bilərmi?

- Gələcəkdə ola bilər, bu, indinin, sabahın məsələsi deyil. Bəlkə, Azərbaycanda o qədər neft olacaq ki, yeni bir neft kəməri çəkmək lazım gələcəkdir.

Ekoloqlar deyil, erməni lobbisi var

- Layihəyə qarşı çıxanlar susdularmı?

- Bakı-Ceyhan layihəsinin əleyhinə olanlar bu siyasətlərindən əl çəkmədilər. İlk mərhələdə layihəni istəməyən ölkələr açıq-aşkar onun əleyhinə çıxırdılar. İndi isə taktika dəyişmişdir. Ətraf mühiti qoruyanlar adı altında gizlənmiş və erməni lobbisinin təsiri altında olan qeyri-hökumət təşkilatları layihəyə əngəl törətmək istəyirlər.

- Qafqazdakı hadisələri necə görürsünüz? Sovetlər Birliyinin dağılmasından sonra regionda üç güclü lider vardı: Türkiyədə Dəmirəl, burada Heydər Əliyev, Gürcüstanda Şevardnadze. Onların sayəsində həmin böhranlı dövr itkisiz-fəsadsız keçdi. Amma indi hər üç ölkədə üç təcrübəsiz lider var. Problem yarana bilərmi?

- Təəssüf ki, bölgəmizdə qeyri-sabitlik var. Bölgəmiz çox iztirab çəkdi. Bu gün də Qafqaz elə bir həssas bölgədir ki, kiçicik səhv bir addım böyük fəlakətlərlə nəticələnə bilər. Doğru söylədiniz, bu bölgədə çox güclü liderlər vardı. Onların birliyi, dostluğu, şəxsi münasibətləri çox mühüm rol oynayırdı. Artıq bu liderlər yoxdur. Biz gənc liderlərin o ənənələri yaşadacağına ümid edirəm.

Kiprdən sonra Qarabağ olmamalıdır

- Hörmətli Prezident, son günlərdə tez-tez bu nəzəriyyəni eşidirik. Kipr problemi həll edilir, bundan sonra növbə Fələstin-İsrail və Qarabağ münaqişəsinin həllinə çatacaq və Sizə olan təzyiqlər artacaq. Bu fikirlə razısınızmı?

- Mən bu məsələdə paralellik görmürəm. Azərbaycana həmişə təzyiqlər olubdur. Amma bizə təzyiq göstərilməsi düzgün bir hərəkət deyil. Çünki münaqişənin mənbəyi biz deyilik. Ermənistan bizim torpaqlarımızı işğal etdi. Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı 7 rayonumuz hələ də işğal altındadır. Bu işğal nəticəsində Dağlıq Qarabağdan 40 min, onun ətrafındakı 7 bölgədən 700 min azərbaycanlı köçmək məcburiyyətində qaldı.

- Başqa qaçqınlar da varmı?

- Təbii, Ermənistanda yaşayan 250 min azərbaycanlı da köçmək məcburiyyətində qaldı. Özbəkistandan köçən 20-50 min Axıska türkü var. Yəni, Azərbaycanda bu gün 1 milyondan çox qaçqın-köçkün var.

- Bu münaqişə həll edilməyəcəkmi?

- Bu problemlə məşğul olan böyük dövlətlər, ATƏT və Minsk qrupu məsələyə beynəlxalq hüquq normaları baxımından yanaşmalıdırlar. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa olunmalıdır.

- Dağlıq Qarabağdakı ermənilər necə olacaq? Onlar da öz müqəddəratlarını təyin etməkdən danışırlar.

- Ermənilərin artıq müstəqil Ermənistan dövləti var. Amma ermənilər yaşadıqları hər yerdə öz müqəddəratını təyin etmək prinsipindən danışarlarsa, o zaman Fransada, Gürcüstanda, Amerikada yaşadıqları hər yeri Ermənistan təyin etməyə cəhd edə bilərlərmi?

- Buradan Ermənistana müraciət etməniz lazım olsa, münaqişənin həllinə dair çox konkret ifadələrlə nə təklif edərsiniz?

- Çox açıq ifadə edim: Birincisi, biz bu hadisələri de-fakto kimi əsla qəbul etməyəcəyik. O torpaqlar heç vaxt Ermənistanın bir hissəsi olmayacaq, orada müstəqil bir erməni respublikası da yaranmayacaqdır.

- Bu çox qəti və barışmaz bir mövqe deyilmi? Heç olmazsa, danışıqlara başlamaq üçün bir az daha konstruktiv olmaq lazım deyilmi?

- Konstruktiv bir təklifimiz də var.

- Nədən ibarətdir?

- Deyirik ki, ilk mərhələdə işğal etdikləri rayonlardan çəkilsinlər, dərhal danışıqlara başlayarıq. Dəmir yolunu dərhal açarıq, qapılar açılar. İqtisadi əlaqələr başlayar. O vaxt Türkiyə ilə Ermənistan arasındakı sərhədin açılması da mümkün olar.

Qarabağa ən yüksək muxtariyyət verərik

- Dağlıq Qarabağdakı ermənilər necə olacaq? Onların fərqli bir vəziyyəti yoxmu?

- O məsələdəki təklifimiz də belədir: Dağlıq Qarabağdakı ermənilərə müstəqillikdən kənarda ən yüksək status nədirsə, onu verməyə hazırıq.

- Nə kimi status?

- Məsələn, dünyanın müxtəlif yerlərindən milli azlıqlar, muxtariyyətlər var. Muxtariyyətin ən yüksək səviyyəsi, ən geniş şəkli hansıdırsa, onu verməyə hazırıq.

Təzyiq var deyə, milli məsələdən əl çəkmək olmaz

- Hörmətli Prezidentim, son illərdə Azərbaycan ictimaiyyətində Türkiyə ilə Ermənistan arasındakı sərhədin açılması məsələsində bir həssaslıq var. Türkiyə bu sərhədi açmağa hazırlaşır deyən azərbaycanlılar buna etiraz edirlər. Nədir bu?

- Bu, Türkiyənin daxili məsələsidir. Bizə bu günə qədər Türkiyədən rəsmi məlumat gəlməmişdir. Buna görə də mənim bir söz deməyim düzgün olmaz.

- Türkiyə bu sərhədi açarsa, buna münasibətiniz necə olacaq?

- Təbii ki, Türkiyə-Azərbaycan əlaqələrinə zərbə vururlar. Prezidentimiz Heydər Əliyev bunu dəfələrlə söyləmişdir: Biz bir millət, iki dövlətik. Buna görə belə bir şeyin olacağını ehtimal etmirəm. Eyni zamanda, ermənilərin iddiaları, sadəcə, bizim torpaqlarımızla bağlı deyildir. Türkiyə ilə də bağlı iddiaları var. İqtisadi əlaqələr yaxşıdır, amma tarix də var. Tarixi də nəzərə almaq lazımdır. Belə bir şeyin gerçəkləşməsi Azərbaycan xalqında da dərin təəssüf hissi yaradar.

- Amma Türkiyə Avropa Birliyinə daxil olmağa hazırlaşır və bu sərhədin açılması da mühümdür. Türkiyə Kipr məsələsində də addımlar atır.

- Türkiyəyə təzyiqlər göstərildiyini bilirik. Türkiyənin Avropa Birliyinə daxil olmasını biz də bütün gücümüzlə istəyirik. Amma Türkiyə böyük dövlətdir. Təzyiq göstərilməsi milli məsələdən əl çəkməyi zəruri etməz. Müzakirələr hələ başlamayıb, bu müzakirələr başlayarsa, nə qədər vaxt aparacaq, bir ilmi, beş ilmi?

Bakıdakı ermənilər kişilərimizin

həyat yoldaşlarıdır

- Ermənistan Prezidenti ilə birbaşa əlaqəniz yoxdurmu?

- Bir dəfə görüşdük.

- Məsələn, Prezident olduqdan sonra Sizi təbrik etdimi?

- Xeyr.

- Heydər bəyin vəfatından sonra başsağlığı göndərdimi?

- Bəli, teleqram göndərmişdir.

- Ermənistanın da əhalisi azalır, insanlar oradan qaçıb gedirlər.

- Amma erməni lobissi qalır. Ermənistana, sadəcə, bir ölkə kimi baxmamalıyıq. Erməni diasporu çox güclüdür.

- Azərbaycanda heç erməni qalmadı, elə deyilmi?

- Bakıda 20 mindən çox erməni var. Onlar, əsasən, azərbaycanlı kişilərin həyat yoldaşlarıdır.

- Bəs, ermənilərə ərə gedən azərbaycanlı qadınlar varmı?

- Çox az var. Keçmişdə çox nadir hallarda olmuşdur.

Bizdə islami hərəkat yoxdur

- Azərbaycanda islami hərəkat varmı, güclüdürmü?

- Xeyr, bu məsələ bizdə yoxdur. Bizim cəmiyyətimiz çox xoşməramlıdır.

- Xristian əhali nə qədərdir?

- Burada əhalinin 5-6-7 faizi xristiandır.

- Yəhudi də varmı?

- 100 minə qədər ola bilər.

- Türkiyədəkindən daha çoxdur...

- Burada yəhudilər həmişə çox olublar. Sovet dövründə də, indi də. Onlar rahat yaşayırlar.

- Burada qalan ruslar həyatlarından razıdırlarmı?

- Zənn edirəm ki, razıdırlar, razı olmasalar gedərdilər. Bizim onlarla münasibətlərimiz çox müsbətdir.