Brüssel, 30 yanvar, AZƏRTAC

Şimal Dənizi hövzəsi son illərdə Avropanın enerji gündəmində mərkəzi yer tutmağa başlayıb. Bu baxımdan Belçika mətbuatında bu mövzuya dair analitik materiallar getdikcə daha tez-tez dərc olunmağa başlayıb. AZƏRTAC bu materialları təhlil edərək belə nəticəyə gəlir ki, sözügedən mövzu bundan sonra da Avropa siyasətçilərinin gündəliyində ən prioritet məsələlərdən biri olaraq qalacaq. Belçika, Danimarka, Fransa, Almaniya, Niderland və Böyük Britaniya kimi ölkələr bu regionu yalnız keçmişin neft və qaz yataqları ilə deyil, daha çox gələcəyin bərpaolunan enerji mərkəzi kimi görürlər. Məhz bu baxış bucağından çıxış edərək, həmin ölkələr bu həftə Hamburqda imzalanmış razılaşma çərçivəsində birgə enerji layihələri üzərində əməkdaşlığı dərinləşdirməyi öhdələrinə götürdülər. Bu layihələrin əsasında isə uzunməsafəli, yüksəktutumlu dənizaltı elektrik kabelləri dayanır.

Bu təşəbbüsün miqyası həqiqətən nəhəngdir. 2050-ci ilə qədər Şimal Dənizində ümumilikdə 300 giqavatlıq külək enerjisi gücünün yaradılması planlaşdırılır. Bu rəqəm bir çox iri dövlətlərin hazırkı elektrik istehsal gücündən daha böyükdür. Planın ən maraqlı tərəfi isə ondan ibarətdir ki, bu 300 giqavatın təxminən 100 giqavatı birgə, yəni bir neçə ölkənin maliyyə, texniki və institusional əməkdaşlığı əsasında həyata keçirilən layihələrdən ibarət olacaq. Bu, Avropanın enerji siyasətində keyfiyyətcə yeni mərhələ deməkdir.

Bəzən Şimal Dənizi barədə köhnə yanaşmalar hələ də gündəmə gətirilir. Məsələn, ABŞ prezidenti Donald Trampın bu yaxınlarda Şimal Dənizində 500 illik neft və qaz ehtiyatlarının qaldığına dair əsassız iddiası buna nümunədir. Lakin “neft və qaz” əvəzinə “enerji” ifadəsi işlədilsəydi, bu fikir müəyyən mənada reallığa daha yaxın olardı. Çünki külək enerjisi baxımından Şimal Dənizi minilliklər boyu potensialını qoruyacaq bir mənbədir. Məhz bu səbəbdən region ölkələri böyük həcmdə vəsaiti dənizüstü külək parklarına yatırırlar.

Bununla belə, enerji keçidi prosesində təkbaşına hərəkət etməyin məhdudiyyətləri aydındır. Külək turbinlərinin qurulması, onların şəbəkəyə inteqrasiyası və istehsal olunan enerjinin effektiv paylanması həm texniki, həm də maliyyə baxımından ciddi çağırışlar yaradır. Hamburqda qəbul edilən qərarlar bu çağırışlara kollektiv cavab vermək məqsədi daşıyır. Birgə layihələr vasitəsilə risklərin bölüşdürülməsi, xərclərin azaldılması və texnologiya mübadiləsi daha mümkün olur.

Bu yanaşmanın konkret nümunəsi kimi Almaniya və Böyük Britaniya arasında planlaşdırılan “Griffin Link” dənizaltı elektrik bağlantısını göstərmək olar. Bu layihə ənənəvi interkonnektorlardan fərqlənir, çünki o, çoxməqsədli olacaq. Yəni kabel təkcə iki ölkə arasında elektrik ötürülməsini təmin etməyəcək, eyni zamanda yol boyu yerləşən külək parklarına da birbaşa qoşulacaq. Bu isə adətən hər bir külək fermasını ayrıca materikə bağlamaq üçün tələb olunan bahalı infrastruktur xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Külək enerjisi sektorunda fəaliyyət göstərən şirkətlər bu cür həlləri gələcəyin modeli kimi qiymətləndirirlər. Bununla belə, “Griffin Link” layihəsinin yalnız 2030-cu illərin sonlarında istismara verilməsi planlaşdırılır. Bu da onu göstərir ki, texniki layihələndirmə, icazə prosedurları və maliyyələşmə kimi sahələrdə hələ çox iş görülməlidir. Almaniya və Böyük Britaniyada aparılan ilkin texniki-iqtisadi əsaslandırma işlərinin nəticələri bu baxımdan həlledici olacaq.

Dənizaltı elektrik əlaqələrinin əsas üstünlüklərindən biri enerji balansının optimallaşdırılmasıdır. Bərpaolunan enerji mənbələri təbiət şərtlərindən asılı olduğu üçün istehsal və tələbat hər zaman üst-üstə düşmür. Bir regionda külək əsdiyi halda digərində sakitlik ola bilər, yaxud günəşli hava bir ölkədə bol enerji istehsalına səbəb olduğu halda, başqa bir ölkədə tələbat pik həddə çata bilər. Məhz bu zaman ölkələrarası elektrik əlaqələri artıq enerjinin satılması və çatışmazlığın aradan qaldırılması üçün ideal mexanizm rolunu oynayır.

Xüsusilə fərqli saat qurşaqlarında yerləşən ölkələrin şəbəkələrinin birləşdirilməsi əlavə üstünlüklər yaradır. Məsələn, Avropa ilə Şimali Amerika arasında planlaşdırılan transatlantik kabel ideyası bu məntiqə əsaslanır. Kanada Avropadan bir neçə saat geridə olduğu üçün, Avropada günorta saatlarında artıq qalan yaşıl enerji nəzəri olaraq Atlantik okeanı vasitəsilə Kanadaya ötürülə bilər. Bu layihə reallaşarsa, həm uzunluğuna, həm də dərinliyinə görə dünyada analoqu olmayan bir kabel olacaq.

Təbii ki, bu cür infrastrukturun təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar da var. Son dövrlərdə Baltik dənizində dənizaltı enerji və rabitə xətlərinə qarşı sabotaj halları bu narahatlıqları daha da artırıb. Skeptiklər hesab edirlər ki, bu qədər kritik infrastruktura həddən artıq etibar etmək risklidir. Lakin bu arqument tam əsaslı deyil.

Birincisi, enerji sistemlərinin daha sıx inteqrasiyası alternativsizdir. Karbonsuzlaşma və enerji təhlükəsizliyi hədəflərinə çatmaq üçün ölkələr elektrik və qaz şəbəkələrini bir-birinə bağlamağa məcburdurlar. İkincisi, bağlantıların sayı artdıqca sistemin dayanıqlılığı da yüksəlir. Enerji “yumurtaları”nın hamısı bir səbətdə olmur və hər hansı qəza zamanı alternativ marşrutlardan istifadə etmək mümkün olur. Məsələn, ötən ilin aprelində İberiya yarımadasında baş verən elektrik kəsintisi mövcud interkonnektorlar olmasaydı, daha ağır nəticələrə səbəb ola bilərdi.

Üçüncüsü, hücum və sabotaj riskləri qalacaq, lakin dövlətlər bu təhdidlərə qarşı daha hazırlıqlı olurlar. Polşanın yaxın vaxtlarda elektrik şəbəkəsinə edilən kiberhücumu itkisiz dəf etməsi bunun bariz nümunəsidir. NATO kimi beynəlxalq təşkilatlar da həm fiziki, həm də rəqəmsal hücumların qarşısının alınmasına daha çox diqqət yetirirlər.

Bununla yanaşı, dənizaltı kabellərin çəkilməsi ucuz başa gəlmir. Bu layihələr adətən milyardlarla avro tələb edir, xüsusi gəmilər və məhdud sayda mütəxəssis avadanlıqlar lazımdır. Ən çətin məsələlərdən biri isə maliyyə yükünün necə bölüşdürülməsidir. Avropanın planlaşdırdığı “Great Sea Interconnector” layihəsi bu problemləri açıq şəkildə nümayiş etdirir. Layihə bir çox ilkə imza ata bilərdi: Avropanı Yaxın Şərqlə birləşdirən ilk elektrik xətti və dünyanın ən uzun kabeli. Lakin regional gərginliklər və artan xərclər səbəbindən proses ləngiyib.

Nəticə etibarilə, dənizaltı enerji bağlantıları həm çətin, həm də riskli layihələrdir. Amma onların gətirdiyi strateji üstünlüklər – enerji təhlükəsizliyi, bərpaolunan mənbələrin səmərəli istifadəsi və regional əməkdaşlığın güclənməsi – bu səyləri tam əsaslandırır. Şimal Dənizi ölkələrinin atdığı addımlar göstərir ki, gələcəyin enerji sistemi məhz əməkdaşlıq, inteqrasiya və uzunmüddətli baxış üzərində qurulacaq.

Vüqar Seyidov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Brüssel