Bakı, 23 aprel (AZƏRTAC). Qədim neft diyarı kimi tanınan Azərbayсanda “qara qızıl”ın hasilatı və dünya bazarlarına ixraсı ilə bağlı məlumatlar hər zaman böyük əks-sədaya səbəb olur. Bu da təsadüfi deyildir. Statistik rəqəmlərdə ilbəil artım tempinin müşahidə olunması Azərbaycanda neft-qaz sənayesinin inkişafından xəbər verir. 2009-сu ilin göstəriciləri də böyük maraq doğurur. Ötən il Azərbaycanda neft hasilatı (kondensatla birlikdə) ilk dəfə olaraq 50,9 milyon tona çatmışdır. Bunun 9,06 milyon tonunu Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti (ARDNŞ) tərəfindən hasil olunan xam neft təşkil etmişdir. Şirkətin məlumatına əsasən, hasil olunmuş neftin 6,04 milyon tonu emal, 44,3 milyon tonu isə ixrac edilmişdir (hasilatla ixrac və emal arasında cüzi fərq 2010-cu ilə keçid həcmlərini əks etdirir). İxrac olunmuş neftin 29,9 milyon tonu dünya bazarlarına ARDNŞ tərəfindən, 14,4 milyon tonu isə xarici tərəfdaşlara məxsus şirkətlər tərəfindən çıxarılmışdır. ARDNŞ ötən il İtaliya, ABŞ, İsrail, Fransa, İndoneziya, İspaniya daxil olmaqla, 24 ölkəyə xam neft ixrac etmişdir. Azərbaycanda neft-qaz layihələri üzrə çalışan xarici şirkətlərə (“bp”, “Exxon”, “Chevron”, “Statoil”, “TPAO”, “İtochu”, “İnpex”, “Total”, “LUKoil”, “Hess” və s.) məxsus xam neft həmin şirkətlər tərəfindən müstəqil şəkildə ixrac edilir.

Xam neftin ixracında qiymət məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. İxrac-satış qiymətlərinin müəyyənləşməsi bir sıra amillərdən asılı olan mürəkkəb bir məsələdir. 2009-cu ilin yekunlarına görə ARDNŞ tərəfindən Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac boru kəməri vasitəsi ilə dünya bazarlarına çıxarılan “Azəri Layt” markalı neftin orta satış qiymətləri 1 barrel üçün 61 ABŞ dollarından yüksək olmuşdur. İlin əvvəlində dünya bazarında hökm sürən tənəzzüllə əlaqədar Azərbaycan neftinin satış qiymətləri 1 barrel üçün təxminən 40-45 dollar təşkil etmiş, ilin axırında isə kəskin artım müşahidə olunmuşdur. Belə ki, 2009-cu ilin dördüncü rübü üzrə Ceyhan limanından ARDNŞ tərəfindən təchiz olunan “Azəri Layt” neftinin orta satış qiymətləri bir barrel üçün 67,38 dollar təşkil etmişdir. Ümumilikdə, bu rəqəm “Azəri Layt” neftinin dünya bazarında digər satıcıların qiymət diapazonuna təqribən uyğundur. Məsələn, Azəri-Çıraq-Günəşli layihəsi üzrə rəsmi hesablanan orta xalis ixrac qiyməti (layihə üzrə bütün tərəfdaşların qiymətlərini əks etdirən orta ixrac qiyməti) eyni dövr üzrə bir barrel üçün 67,14 dollar təşkil etmişdir.

Azərbaycan neftinin dünya bazarında satışı ilə əlaqədar bir məsələnin də qeyd olunması vacibdir. 2008-ci ilədək “Azəri Layt” neftinin ümumi hasilatında və satışında Azərbaycan dövlətinin və ARDNŞ-in payı o qədər də böyük deyildi. Şirkət həmin həcmlərin ixracını tender əsasında həyata keçirilən spot satışlarla özü təşkil edirdi. O zaman, neft həcmlərinin bilavasitə son istehlakçılara və uzaq regionlara satışlarının təşkilində ARDNŞ hələ lazımi təcrübəyə malik deyildi. Odur ki, keçirilən tenderlərin əsas iştirakçıları treyder şirkətləri olurdu. Xam neft qiymətlərinin son illərdəki kəskin bahalaşması ilə üst-üstə düşmüş Azəri-Çıraq-Günəşli layihəsinin uğurlu reallaşması, iştirakçılar arasında Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişinin şərtlərinə əsasən, layihə üzrə hasil olunan neftin podratçılar və Azərbaycan dövləti arasında bölgüsü nisbətinin dövlətin xeyrinə dəyişməsi ilə nəticələnmişdir.

Xam neftin iri həcmlərinin bazara çıxarılması və ixracın lazımi çevikliyinin təmin olunması məqsədi ilə ARDNŞ 2007-ci ilin dekabrında Cenevrə şəhərində öz ortaq treydinq şirkətini - “SOCAR Trading SA” şirkətini təsis etmişdir. Treydinq şirkətinin Cenevrədə yaradılması, bu şəhərin Avropadakı əsas işgüzar mərkəzlərindən olması və burada neft sənayesi, maliyyə və bank sektorundakı bir çox əsas iştirakçılarının baş ofis və nümayəndəliklərinin cəmləşməsi ilə bağlı idi. 2008-ci ildə fəaliyyətə başlamış “SOCAR Trading SA” şirkətinin qarşısında duran əsas vəzifə - “Azəri Layt” markalı neftin bazarlanması, onun dünya bazarlarında rəqabət qabiliyyətinin artırılması və neftin birbaşa son istehlakçılara çatdırılmasından ibarətdir. Hazırda “SOCAR Trading SA” şirkəti neft partiyalarını dünyanın 20-dən çox ölkəsinə, “Shell”, “Total”, “Sunoco”, “İrving”, “Exxon”, “Chevron”, “Agip” və s. kimi iri şirkətlərin sistemlərinə təchiz edir. “SOCAR Trading SA” şirkəti xam neftin ARDNŞ-dən müqavilə əsasında və mövcud dünya bazarı qiymətləri ilə alınmasını təmin edir. O, ARDNŞ-dən alınmış xam neftin uzaq regionlarda yerləşən istehlakçılara tankerlərlə daşınması və çatdırılması, satış zamanı istehlak bazarlarında xam neft qiymətlərinin, həmçinin fraxt (daşınma) qiymətlərinin arzuolunmaz dəyişməsi, ticarət əməliyyatlarının sığortalanması üzrə, tankerlərin gecikməsi ilə bağlı xərclər üzrə yaranan və yarana biləcək riskləri və bu risklərin idarə olunmasını öz üzərinə götürür. Məqsədlərinə nail olmaq üçün şirkət uzunmüddətli təchizat müqavilələri, müvafiq tanker fraxtı müqavilələri, taymçarter müqavilələri bağlayır, xecinq (bazarda qiymət risklərini azaltmaq), svop (müxtəlif aktivlərlə həyata keçirilən maliyyə-ticarət əməliyyatı) əməliyyatlarından və opsionlardan istifadə edir. “SOCAR Trading SA” şirkətinin fəaliyyəti nəticəsində neftimiz Şimali və Cənubi Amerika, Asiya bölgələrində Azərbaycan nefti üçün ənənəvi olmayan istehlak bazarlarına təchiz edilir. Xam neftin ixracı coğrafiyasının genişləndirilməsi məqsədi ilə şirkət ötən il Sinqapurda Asiya regionu üzrə nümayəndəliyini açmışdır. “SOCAR Trading SA” şirkətinin qarşısında müxtəlif məqsədlər durur. Bunlar svop əməliyyatlarının təşkili, prosessinq və tollinq (xammalın emal edilməsi) əməliyyatlarının keçirilməsi, taymçarter şərtilə tankerlərin icarəyə götürülməsi, yüksəkgəlirli və perspektivli aktivlərin alınması, xam neft və neft məhsullarının saxlanılması üçün dünyanın müxtəlif regionlarında çənlərin və terminalların icarə olunması, digər logistik və kommersiya məsələlərinin həll olunmasıdır. “SOCAR Trading SA” şirkəti qarşısında, həmçinin digər ölkələrin və istehsalçıların xam neft və neft məhsulları həcmlərinin ticarətini təşkil etmək vəzifəsi dayanır. Bu, ARDNŞ-in beynəlxalq miqyasda qabaqcıl şirkət olaraq mövqelərinin və nüfuzunun möhkəmlənməsi, əldə olunan mənfəətin artırılmasına xidmət edəcəkdir. Artıq bu istiqamətdə müəyyən işlər görülmüş və bu fəaliyyətin gələcəkdə daha da genişləndirilməsi gözlənilir.

Rüstəmov Araz

AZƏRTAC-ın müxbiri