Azərbaycan-özbək ədəbi əlaqələri qarşılıqlı tərcümədən elmi əməkdaşlığa doğru inkişaf edir
Bakı, 24 avqust, AZƏRTAC
Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri çərçivəsində avqustun 23-də Azərbaycan və Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şuranın 3-cü iclasının keçirilməsi, iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərinin daha da dərinləşdirilməsi ilə bağlı mühüm razılaşmaların əldə olunması və mədəniyyət, təhsil sahələrində fəal mübadilələrin davam etdirilməsinin razılaşdırılması Azərbaycan-özbək ədəbi əlaqələrinin də yeni mərhələsini diqqətə gətirir. Dövlət başçılarının görüşündə Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvainin ədəbi irsinə həsr olunmuş birgə film layihəsinin irəli sürülməsi iki xalqın ortaq ədəbi-mədəni irsinin müasir əməkdaşlıq formatlarında təqdim olunmasına marağın daha da artdığını göstərir. Bununla yanaşı, ədəbi əlaqələrin mahiyyəti yalnız ayrı-ayrı əsərlərin qarşılıqlı tərcüməsi ilə məhdudlaşmır, elmi tədqiqatları, müştərək nəşrləri, dil araşdırmalarını və akademik mübadilələri də əhatə edir.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Azərbaycan-Türkmənistan-Özbəkistan ədəbi əlaqələr şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor Almaz Ülvi Binnətova söyləyib. O bildirib ki, iki ölkənin ədəbi münasibətləri müasir mərhələdə yeni məzmun qazanıb: “Müasir mərhələdə Azərbaycan və Özbəkistan arasında ədəbi əlaqələr sadəcə bədii nümunələrin qarşılıqlı tərcüməsi çərçivəsini aşaraq, fundamental, konseptual və akademik inteqrasiya mərhələsinə qədəm qoyub”.
Elmi əməkdaşlıq konkret nəşrlərdə əksini tapır
Almaz Ülvi Binnətova qeyd edib ki, Azərbaycan-özbək ədəbi əlaqələrinin elmi əsasda araşdırılması uzun illərdir davam edir. Onun “Azərbaycan-özbək (cığatay) ədəbi əlaqələri” monoqrafiyası və “Əlişir Nəvai Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında” kitabı bu istiqamətdəki tədqiqatlarının əsas nümunələrindəndir.
Professorun fikrincə, müasir mərhələdə əsas istiqamətlərdən biri iki ölkənin alimlərinin fundamental araşdırmalarının qarşılıqlı tərcüməsi və nəşridir. O, “Nəvainin hikmətləri” əsərini özbək dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edib. Bu istiqamətdə özbək alimi, filologiya elmləri doktoru, professor Nurbay Cabbarovun “Əmir Əlişir Nəvainin irfani dünyası” monoqrafiyasının Azərbaycan dilində nəşrini də nümunə göstərmək olar. Fundamental tədqiqatın özbək dilindən Azərbaycan dilinə tərcüməsinin və “Ön söz”ünün müəllifləri Almaz Ülvi Binnətova və professor Hüseyn Xoşbatindir.
Azərbaycan dilində nəşr olunan digər tədqiqat isə özbək nəvaişünas alim Azizullah Aralın “Əfqanıstanda nəvaişünaslıq” kitabıdır. Əsəri Azərbaycan dilinə Almaz Ülvi Binnətova tərcümə edib.
Professor, həmçinin Daşkənddə özbək dilində nəşr olunmuş “Əlişir Nəvainin əsri və nəsri” monoqrafiyasını, professor Şöhrət Siracəddinin “Əmir Əlişir: Həyatı və yaradıcılığı” və Nurbay Cabbarovun “Əmir Əlişir Nəvainin irfani dünyası” əsərlərini iki ölkənin elmi məktəbləri arasında qarşılıqlı əməkdaşlığın nümunələri kimi göstərib.
Dil əlaqələrin mühüm dayaqlarından biridir
Müsahibimiz bildirib ki, ədəbi münasibətlərin inkişafında dil məsələsi də xüsusi yer tutur. O, Azərbaycan və özbək dilləri arasında qarşılıqlı əlaqələrin möhkəmləndirilməsini ədəbi əməkdaşlığın praktik əsaslarından biri hesab edir.
Bu baxımdan professor İsmayıl Məmmədli və Almaz Ülvinin müəllifi olduğu 25 min sözdən ibarət “Azərbaycanca-özbəkcə, özbəkcə-azərbaycanca” lüğəti nümunə göstərmək olar. Alimin sözlərinə görə, gələcəkdə sahəvi, terminoloji və izahlı lüğətlərin hazırlanması da bu istiqamətdə perspektivli addımlardan ola bilər.
Nizami və Nəvai – ədəbi varisliyin nümunəsi
Almaz Ülvi Binnətovanın fikrincə, Azərbaycan-özbək ədəbi əlaqələrinin ən dərin qatlarından biri Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai yaradıcılığı arasındakı əlaqələrin öyrənilməsidir: “Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai yaradıcılığı Türk dünyasının bədii, fəlsəfi və mənəvi coğrafiyasını birləşdirən ortaq dəyərlər sistemidir”.
Onun sözlərinə görə, humanizm, ədalət, mənəvi kamillik və ideal cəmiyyət kimi mövzular hər iki sənətkarın yaradıcılığında mühüm yer tutur. Bu baxımdan Makedoniyalı İskəndər obrazı diqqətçəkən nümunələrdəndir. Nizaminin “İskəndərnamə”si ilə Nəvainin “Səddi-İskəndəri” əsərlərinin müqayisəsi eyni ədəbi süjetin iki fərqli yaradıcılıq müstəvisində necə işlənməsini göstərir.
Nizami və Nəvai yaradıcılığının qarşılıqlı əlaqələrinin elmi şəkildə araşdırılması bu gün də davam edir. Ədəbiyyat İnstitutunda keçirilən elmi tədbirlərdə Nəvainin fars divanında Nizami poeziyasının ənənələri, Nizami və Nəvainin “Leyli və Məcnun” poemalarının müqayisəli təhlili, Nəvai “Xəmsə”sində bədii çevrilmə kimi mövzuların araşdırılması buna nümunədir.
Ədəbi əlaqələrin gələcəyində rəqəmsal imkanlar
Almaz Ülvi Binnətova hesab edir ki, müasir mərhələdə Azərbaycan-özbək ədəbi əlaqələrinin inkişafı üçün ənənəvi elmi əməkdaşlıq formaları rəqəmsal imkanlarla da tamamlanmalıdır.
Onun təklifləri arasında Nizami və Nəvai irsini bir araya gətirəcək beynəlxalq rəqəmsal kitabxana və portalın yaradılması xüsusi yer tutur. Belə platformada hər iki sənətkarın əsərlərinin, onlara dair elmi araşdırmaların, müxtəlif dillərdəki mənbələrin və digər materialların bir araya gətirilməsi nəzərdə tutulur.
Alim, həmçinin Azərbaycan və özbək dilləri arasında süni intellektəsaslı elektron tərcümə və lüğət tətbiqinin hazırlanmasını təklif edir. Onun fikrincə, bu cür rəqəmsal vasitə klassik mətnlərin öyrənilməsini asanlaşdıra və gənclərin ortaq ədəbi irslə daha yaxından tanış olmasına imkan yarada bilər.
Professor gənc ədəbiyyatşünaslar, magistrantlar və doktorantlar üçün birgə akademik yay məktəblərinin təşkilini də perspektivli hesab edir. Belə proqramların Azərbaycanın və Özbəkistanın tarixi şəhərlərində keçirilməsi iki ölkənin yeni nəsil tədqiqatçılarının qarşılıqlı əməkdaşlığını gücləndirə bilər.
Müxbir - Lalə Minasazova
Bölmənin digər xəbərləri
