Bakı, 20 sentyabr, AZƏRTAC

2023-cü il sentyabrın 19–20-də keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri Azərbaycanın müasir hərb tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri olmaqla yanaşı, 44 günlük Vətən müharibəsi ilə başlayan hərbi-siyasi prosesin mühüm yekun mərhələsi oldu. Cəmi bir sutkaya yaxın davam edən tədbirlər nəticəsində Qarabağda Azərbaycan dövlətinin nəzarəti tam bərpa edildi və ölkənin dövlət suverenliyinin təmin olunması istiqamətində mühüm nəticə əldə olundu.

2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələri düzgün qiymətləndirmək üçün həmin tədbirlərə aparan yolu bütöv şəkildə nəzərdən keçirmək lazımdır. Çünki 19–20 sentyabr hadisələri birdən-birə meydana çıxmış hərbi proses deyildi.

Ehtiyatda olan polkovnik-leytenant, hərbi ekspert Elxan Şıxəliyev AZƏRTAC-a açıqlamasında bildirib ki, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri 2020-ci ildə başlayan hərbi-siyasi prosesin davamı kimi qiymətləndirilməlidir: “2020-ci ildə başlayan proses 2023-cü ilin sentyabrında yeni hərbi mərhələyə keçdi. 19–20 sentyabr hadisələrini yalnız bir sutkaya yaxın davam edən hərbi tədbirlər kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bunun arxasında 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi, müharibədən sonrakı hərbi-siyasi proseslər, bölgədə davam edən gərginlik və Azərbaycan Ordusunun həmin illər ərzində qazandığı döyüş təcrübəsi dayanırdı”.

44 günlük müharibədən yeni mərhələyə

Vətən müharibəsi Azərbaycan üçün hərbi-siyasi baxımdan yeni reallıq yaratdı. 44 günlük müharibənin nəticəsində Azərbaycanın uzun illər işğal altında qalmış ərazilərinin böyük hissəsi azad edildi. Müharibədən sonra Ağdam, Kəlbəcər və Laçının Azərbaycana qaytarılması prosesi də başa çatdı. Daha sonra Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri üzərində Azərbaycanın nəzarəti təmin edildi.

Lakin Qarabağın bir hissəsində Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının və qanunsuz silahlı birləşmələrin mövcudluğu davam edirdi. Azərbaycan tərəfi 2020-ci ilin noyabrında imzalanmış üçtərəfli bəyanatın müddəalarının tam icra edilmədiyini, bölgədə silahlı birləşmələrin saxlanıldığını və müxtəlif təxribatların davam etdiyini bildirirdi.

2023-cü ilin sentyabrına qədər qarşı tərəfdən mövqelərin möhkəmləndirilməsi, silah və texnikanın artırılması, kəşfiyyat-diversiya fəaliyyəti və minalama davam etdirilirdi.

Belə bir şəraitdə sentyabrın 19-da genişmiqyaslı təxribatların qarşısının alınması, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tərksilah edilməsi və Azərbaycan Konstitusiya quruluşunun bərpası məqsədilə lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldı.

Antiterror tədbirləri saat 13:10-da başladı və sentyabrın 20-də saat 13:00-da dayandırıldı.

Bu, tədbirlərin planlaşdırılması və icrası baxımından xüsusi diqqət çəkən məqamlardan biri idi. Azərbaycan Ordusunun qarşısında genişmiqyaslı işğal əməliyyatı deyil, konkret hərbi və təhlükəsizlik məqsədləri dayanırdı.

Antiterror tədbirlərinin ilk mərhələsində qarşı tərəfin ön xətt və dərinlikdə yerləşən mövqelərinə, uzunmüddətli atəş nöqtələrinə, döyüş vasitələrinə və hərbi təyinatlı obyektlərə yüksək dəqiqlikli zərbələr endirildiyi Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi tərəfindən açıqlanıb.

23 saat 43 dəqiqə – sürətin arxasında nə dayanırdı?

Antiterror tədbirlərinin ən çox diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun çox qısa müddətdə başa çatması oldu. Ümumilikdə 23 saat 43 dəqiqə davam edən tədbirlər konkret hərbi məqsədlərin qısa müddətdə həyata keçirilməsi ilə nəticələndi.

E.Şıxəliyevin sözlərinə görə, bu göstəricini yalnız Azərbaycan Ordusunun gücü ilə izah etmək kifayət deyil. Burada bir neçə komponentin birlikdə fəaliyyət göstərməsi mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

“Əvvəlcədən aparılmış kəşfiyyat və müşahidə, qarşı tərəfin müdafiə sisteminin öyrənilməsi, hədəflərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi, yüksək dəqiqlikli atəş vasitələrindən istifadə, qoşun növlərinin qarşılıqlı fəaliyyəti, çevik komanda-idarəetmə, əvvəlki döyüş təcrübəsinin tətbiqi və xüsusi hazırlıqlı bölmələrin fəaliyyəti tədbirlərin sürətinə birbaşa təsir edən əsas amillər idi”, – deyə hərbi ekspert bildirib.

O qeyd edib ki, burada söhbət yalnız silahların sayından deyil, kəşfiyyat, qərarvermə, atəş və manevr mərhələlərinin bir-biri ilə sürətli şəkildə əlaqələndirilməsindən gedirdi.

Azərbaycan Ordusunun texnoloji imkanları

Müasir müharibənin əsas xüsusiyyətlərindən biri döyüş meydanının getdikcə daha çox texnologiyalaşmasıdır. Artıq yalnız tank, artilleriya və canlı qüvvənin sayı deyil, onların hansı səviyyədə kəşfiyyat və idarəetmə sisteminə inteqrasiya olunması da həlledici əhəmiyyət daşıyır.

2020-ci il müharibəsi zamanı Azərbaycan Ordusunun pilotsuz uçuş aparatlarından, yüksək dəqiqlikli silahlardan və digər müasir texnologiyalardan istifadə təcrübəsi diqqət çəkmişdi.

2023-cü ildə isə həmin yanaşmanın daha lokal və qısa müddətli tədbirlər çərçivəsində tətbiq edildiyini görürük.

Müdafiə Nazirliyi antiterror tədbirləri zamanı yüksək dəqiqlikli silahlarla müxtəlif hərbi obyektlərin sıradan çıxarıldığını, o cümlədən artilleriya və minaatan mövqeləri, radioelektron mübarizə vasitələri və digər hərbi hədəflərin vurulduğunu açıqlayıb.

“Bu baxımdan antiterror tədbirləri Azərbaycan Ordusunun yalnız texnoloji imkanlarının deyil, texnologiyanı vahid döyüş sistemi daxilində tətbiq etmək bacarığının da nümunəsi kimi araşdırıla bilər”, – deyə E.Şıxəliyev qeyd edib.

Kəşfiyyat və informasiya üstünlüyü

Müasir hərbi tədbirlərdə informasiyaya kim daha tez və daha dəqiq sahibdirsə, onun qərarvermə imkanları da genişlənir.

Düşmən mövqelərinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi, atəş nöqtələrinin koordinatlarının dəqiqləşdirilməsi, hərbi texnikanın yerləşmə yerlərinin aşkarlanması və bu məlumatların operativ şəkildə qərargaha ötürülməsi tədbirlərin tempinə birbaşa təsir edir.

Bu səbəbdən 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirlərində yalnız atəş gücü deyil, informasiya üstünlüyü, kəşfiyyat və komanda-idarəetmə imkanları da mühüm rol oynayıb.

Strateji yüksəkliklər və müdafiə xəttinin yarılması

Dağlıq Qarabağ coğrafiyasında yüksəkliklər hərbi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yüksək mövqelərə nəzarət müşahidə və atəş imkanlarını artıra, qarşı tərəfin manevr imkanlarını isə məhdudlaşdıra bilər.

Müdafiə Nazirliyi antiterror tədbirlərinin gedişində 90-dan çox döyüş mövqeyinin və bir sıra strateji yüksəkliklərin Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçdiyini açıqlamışdı.

E.Şıxəliyev bildirib ki, bu, tədbirlərin yalnız uzaq məsafədən atəş zərbələri ilə məhdudlaşmadığını göstərən mühüm məqamlardan biridir: “Ərazidə nəzarətin təmin olunması üçün atəş hazırlığından sonra quru bölmələrinin irəliləməsi, mövqelərin tutulması və əldə edilmiş nəticələrin möhkəmləndirilməsi vacib mərhələ idi”.

Komando bölmələri – yeni ordu modelinin göstəricisi

Azərbaycan Ordusunda son illərdə xüsusi hazırlıqlı komando bölmələrinin yaradılması hərbi quruculuğun mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib.

Müdafiə Nazirliyinin materiallarında 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirlərində yeni yaradılan komando bölmələrinin də iştirak etdiyi və qarşıya qoyulmuş tapşırıqları yerinə yetirdiyi bildirilir.

E.Şıxəliyevin sözlərinə görə, komando bölmələrinin əhəmiyyəti xüsusilə mürəkkəb relyef, yüksək manevr və xüsusi döyüş hazırlığı tələb edən şəraitdə özünü göstərir: “Bu, Azərbaycan Ordusunda klassik qoşun növləri ilə yanaşı, yüksəkhazırlıqlı, çevik və xüsusi tapşırıqlar üçün nəzərdə tutulmuş bölmələrin də inkişaf etdirildiyini göstərir”.

Humanizm və mülki əhalinin qorunması

Antiterror tədbirlərinin siyasi və humanitar baxımdan ən həssas məsələlərindən biri mülki əhalinin təhlükəsizliyi idi.

Azərbaycan tərəfi tədbirlər zamanı yalnız legitim hərbi hədəflərin vurulduğunu və mülki əhalinin qorunmasına xüsusi diqqət yetirildiyini bildirib. Müdafiə Nazirliyinin açıqlamasında mülki əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün xəbərdarlıq mexanizmlərindən və humanitar tədbirlərdən istifadə edildiyi qeyd olunub.

Prezident İlham Əliyev də 2023-cü il sentyabrın 20-də xalqa müraciətində hərbçilərə mülki əhalinin və mülki infrastrukturun qorunması barədə göstəriş verildiyini bildirib.

E.Şıxəliyev qeyd edib ki, antiterror tədbirlərinin qiymətləndirilməsində rəsmi bəyanatlarla faktların bir-birindən fərqləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tərksilah edilməsi

Sentyabrın 20-də əldə olunan razılaşmanın əsas şərtləri arasında bölgədəki Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin silahı yerə qoyması, döyüş mövqelərindən çıxması və tam tərksilah edilməsi, həmçinin hərbi texnikanın və silah-sursatın təhvil verilməsi nəzərdə tutulurdu.

“Beləliklə, antiterror tədbirlərinin nəticəsi yalnız ayrı-ayrı hərbi mövqelərin ələ keçirilməsi ilə məhdudlaşmadı. Əsas nəticə bölgədə silahlı strukturun fəaliyyətinin dayandırılması və Azərbaycan dövlətinin ərazi üzərində nəzarətinin bərpası oldu”, – deyə E.Şıxəliyev bildirib.

Ordunun peşəkarlığı: 2020-dən 2023-ə

Vətən müharibəsi Azərbaycan Ordusuna genişmiqyaslı müharibə təcrübəsi qazandırdı.

2023-cü ildə isə tamamilə fərqli xarakter daşıyan – daha qısa, lokal və konkret məqsədlərə yönəlmiş antiterror tədbirləri həyata keçirildi.

Bu iki hadisəni birləşdirən əsas xətt döyüş təcrübəsinin qorunması və yeni hərbi imkanlara çevrilməsi idi.

Müdafiə Nazirliyinin 2024-cü ildə antiterror tədbirlərinin ildönümü ilə bağlı açıqlamasında da bunun qısa müddətdə başa çatması peşəkarlıq və döyüş təcrübəsinin nəticəsi kimi xarakterizə olunub.

“2023-cü ilin sentyabrında nümayiş etdirilən imkanlar yalnız texniki silahlanmanın nəticəsi deyildi. Burada şəxsi heyətin hazırlığı, qərargahların fəaliyyəti, komandirlərin qərarvermə qabiliyyəti və qoşunların koordinasiyası da mühüm rol oynadı”, – deyə hərbi ekspert vurğulayıb.

Prezident İlham Əliyevin hərbi-siyasi strategiyası

19–20 sentyabr hadisələrinin daha geniş kontekstdə mühüm tərəflərindən biri hərbi və diplomatik xəttin paralel aparılmasıdır.

2020-ci ildən sonra Azərbaycan bir tərəfdən öz hərbi imkanlarını inkişaf etdirir, digər tərəfdən isə diplomatik müstəvidə ölkənin ərazi bütövlüyü və suverenliyi məsələsini gündəmdə saxlayırdı.

2023-cü ilin sentyabrında isə antiterror tədbirlərinin konkret məqsədlərlə məhdudlaşdırılması və onların nəticəsinin siyasi-hüquqi proseslərlə tamamlanması diqqətçəkən məqamdır.

E.Şıxəliyevin fikrincə, bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin strategiyası hərbi gücün, diplomatik fəaliyyətin və siyasi məqsədlərin bir-birini tamamladığı uzunmüddətli xətt kimi təhlil oluna bilər.

20 sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü

2023-cü il sentyabr hadisələrinin Azərbaycan tarixindəki siyasi əhəmiyyətinin göstəricilərindən biri də 20 sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü elan edilməsidir.

Prezidentin sərəncamına əsasən, 2024-cü ildən etibarən hər il sentyabrın 20-si Azərbaycanda Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd edilir. Rəsmi Prezident saytında bu günün təsis edilməsi Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpası ilə əlaqələndirilir.

“Bu baxımdan 20 sentyabr tarixinin mahiyyəti yalnız hərbi nəticə ilə məhdudlaşmır. Bu tarix dövlət suverenliyinin bütün ölkə ərazisində təmin edilməsinin simvolu kimi təqdim olunur”, – deyə E.Şıxəliyev bildirib.

Azərbaycan hərb tarixində 19–20 sentyabrın yeri

19–20 sentyabr antiterror tədbirlərini hərbi tarix baxımından fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun qısa müddətdə konkret nəticə verməsidir.

Azərbaycan Ordusunun qarşısında mürəkkəb dağlıq relyefdə yerləşən, illərlə möhkəmləndirilmiş mövqelərin neytrallaşdırılması, silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi və ərazi üzərində dövlət nəzarətinin təmin olunması kimi vəzifələr dayanırdı.

Antiterror tədbirlərinin 23 saat 43 dəqiqə ərzində başa çatması Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin rəsmi məlumatında təsdiqlənir.

Bu nəticənin arxasında isə uzun illər ərzində aparılan ordu quruculuğu, müasir silah və texnologiyaların alınması, şəxsi heyətin hazırlığı, təlimlər, komando bölmələrinin formalaşdırılması, kəşfiyyat imkanlarının inkişafı və 2020-ci il müharibəsindən əldə edilən döyüş təcrübəsi dayanırdı.

Nəticə: 2020-ci ildən 2023-cü ilə uzanan Zəfər yolu

Azərbaycanın müasir hərb tarixində 2020 və 2023-cü illəri bir-birindən ayrı təsəvvür etmək çətindir.

2020-ci il – ərazi bütövlüyünün bərpasında həlledici hərbi mərhələ;

2020–2023-cü illər – yeni hərbi-siyasi reallığın formalaşdırılması;

19–20 sentyabr 2023-cü il – Qarabağda Azərbaycan dövlətinin nəzarətinin tam bərpası.

Bu baxımdan 19–20 sentyabr antiterror tədbirləri yalnız bir sutkaya yaxın davam edən hərbi tədbirlər deyil, uzunmüddətli hərbi-siyasi prosesin mühüm yekun mərhələsi kimi tarixə düşdü.

Azərbaycan Ordusu bu tədbirlərlə özünün döyüş hazırlığını, idarəetmə imkanlarını, yüksək dəqiqlikli silah sistemlərindən istifadə qabiliyyətini və müxtəlif qoşun növlərinin koordinasiyasını nümayiş etdirdi. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi də tədbirlərin nəticəsini peşəkarlıq və döyüş təcrübəsi ilə əlaqələndirir.

Ən mühüm siyasi nəticə isə Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə və dövlət sənədlərinə əsasən, ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin tam bərpa olunması idi.

“Bu səbəbdən 19–20 sentyabr 2023-cü il hadisələri Azərbaycanın hərb tarixində yalnız qısa müddətli hərbi tədbirlər kimi deyil, ordu quruculuğu, hərbi texnologiya, peşəkar kadr hazırlığı, döyüş təcrübəsi və dövlət strategiyasının bir araya gəldiyi mühüm tarixi mərhələdir”, – deyə ehtiyatda olan polkovnik-leytenant, hərbi ekspert Elxan Şıxəliyev fikrini yekunlaşdırıb.

_{Müxbir - Pərvanə Qafarova}