Moskva, 17 yanvar (AZƏRTAC). Rusiyanın “Arqumentı nedeli” nəşrində “Azərbaycan tarixində 20 Yanvar Hüzn Gününü xatırlayarkən” sərlövhəli məqalə dərc edilmişdir. Məqalədə qeyd edilir ki, yanvarın 20-si Azərbaycanda Ümumxalq Hüzn Günü kimi qeyd edilir. Artıq neçə ildir ki, həmin gün on minlərlə insan Şəhidlər xiyabanını ziyarət edir, 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet qoşunları Bakıya yeridilən vaxt heç bir təqsiri olmadan həlak olmuş həmvətənlərinin xatirəsini ehtiramla yad edir, onların məzarları üzərinə tər çiçəklər qoyurlar.

Faciədən 24 il keçdiyinə baxmayaraq, keçmiş SSRİ-nin və Azərbaycan SSR-in yüksək vəzifəli partiya liderlərinin heç biri bu hadisəyə görə məsuliyyətə cəlb edilməmişdir. 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sov.İKP MK-nın baş katibi Mixail Qorbaçovun göstərişi ilə dinc sovet şəhərinə hücum etmək əmri verilmiş 35 minlik ordu qrupu Bakıya yeridilmişdir. Bu hərbi aksiya nəticəsində Bakıda 147 dinc sakin qətlə yetirilmiş, 700-dən çox adam yaralanmış, milyonlarla sovet vətəndaşı psixoloji şok vəziyyətinə düşmüş və bundan sonra SSRİ-də yaşamağı arzu etmədiklərini bildirmişlər.

Respublikanın partiya rəhbərliyi Bakıda yaranmış vəziyyəti idarə edə bilmirdi. Buna görə də Mixail Qorbaçov orduya göstəriş vermişdi ki, Bakını tam nəzarətə alsınlar. SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin məlumatına görə, burada Azərbaycan Xalq Cəbhəsi hakimiyyətə gəlməyə hazırlaşırdı. Sovet qoşunları 1956-cı ildə Budapeştdə və 1968-ci ildə Praqaya müdaxilə hallarında olduğu kimi 1990-cı ilin yanvarında Bakıya da eyni dərəcədə qəddarlıqla daxil olmuşdu. Tanklar hərəkət edən nə varsa, hamısını basıb əzir, atəşə tuturdu. Yoldan keçən dinc sakinlərə, çoxmərtəbəli binaların pəncərələrinə, xəstəxanalara atəş açılır, tanklar minik avtomobillərinin üstündən keçir, “təcili yardım” maşınlarını güllə-boran edirdilər. Bütün bu hərəkətlərdən nəinki beynəlxalq ictimaiyyətin, hətta SSRİ vətəndaşlarının da xəbər tuta bilməməsi üçün Bakıdakı televiziya mərkəzi partladılmış, televiziya yayımları kəsilmişdi.

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Bakıya qoşun yeridilərkən sovet televiziyası bu barədə qısa da olsa məlumat verməmişdi. Əvvəlcə “Vzqlyad” proqramının gənclər briqadası azadlıq və yeni təfəkkür mövzusunda söhbət edir, sonra “Virtuozı Moskvı” orkestri konsert verirdi. Həmin vaxtda hələ telefonları kəsilməmiş bakılılar “şanlı sovet ordusu”nun güllə-boran etdiyi mənzillərinin döşəmələrində uzanaraq Moskvaya zəng etməyə çalışırdılar. Onlar qohumlarına, dostlarına, hətta haçansa nəzakət xatirinə telefon nömrələrini vermiş tanışlarına zəng edərək bildirmək istəyirdilər: burada cinayət törədilir, qoy bunu hamı bilsin!

Lakin bütün ölkə susurdu.

Azərbaycan üçün bu hadisə SSRİ-nin sovet xalqlarının dostluq ailəsi olması barədə mifin sonu demək idi. Böyük Vətən müharibəsi illərində yüz minlərlə övladı canından keçmiş xalq bu “ailədə” ən azı yaşamaq hüququna malik olan tamdəyərli insanlar hesab edilmirdi. Sovet İttifaqı artıq bu insanların öz dövləti deyildi. Minlərlə Azərbaycan kommunistləri meydanlara çıxaraq öz partiya biletlərini, məktəblilər pioner qalstuklarını nümayişkaranə şəkildə yandırırdı. Böyük Vətən müharibəsinin, Əfqanıstan müharibəsinin, dünyanın müxtəlif yerlərində digər lokal müharibə və münaqişələrin veteranları qanları bahasına qazandıqları döyüş təltiflərindən imtina edirdilər. 1990-cı il Qanlı 20 Yanvar hadisələrindən sonra Azərbaycanın SSRİ-nin tərkibindən çıxması məsələsi aktuallaşdı.

Məşhur rusiyalı politoloq, 1990-cı ildə Bakıda olmuş Sergey Kara-Murzanın fikrincə, “Qara Yanvar” (Azərbaycan xalqı həmin günlərdə baş vermiş hadisələri məhz belə adlandırır) vaxtilə vahid böyük ölkənin hər yerində - Vilnüsdə, Riqada, Moskvada analoji hadisələr üçün məşq imiş. Lakin Moskvada ictimaiyyəti şok vəziyyətinə salmaq üçün sadəcə bir neçə tankın küçələrdə yeriməsi kifayət etdiyi halda Moskvada dinc əhalinin kütləvi şəkildə qətlə yetirilməsi əvvəlcədən planlaşdırılmışdı.

Bakı hadisələri SSRİ-nin dağılması üçün bir növ katalizator oldu, azərbaycanlılara münasibətdə isə tipik ikili standartlar sxemi tətbiq edildi. Politoloq bu faciənin üstündən sükutla keçilməsi faktını onunla izah edir ki, Bakıda qurbanların sayı hədsiz çox olmuşdu. Bu qanlı əhvalatın əks nəticələri ola bilərdi. Əgər ictimaiyyətin diqqəti bu hadisələrə cəlb edilsəydi, onsuz da xalq arasında populyar olmayan Mixail Qorbaçov Sov.İKP MK-nın baş katibi vəzifəsini itirə bilərdi, halbuki SSRİ-nin tamamilə dağıdılıb məhv edilməsi üçün Qorbaçovun heç olmasa bir il də hakimiyyətdə qalması zəruri idi.

O vaxtdan iyirmi dörd il keçir. Lakin o vaxt Bakıda baş vermiş hadisələrə hələ də birmənalı qiymət verilməmişdir. Dünya bu faciəni faktiki olaraq unutmuşdur. 2008-ci ildə “Rossiyskiy pisatel” nəşriyyat evində Rusiyanın Əməkdar Hüquqşünası, hüquq elmləri doktoru, professor Gennadi Melkovun “Sülhə qarşı cinayətlərə, hərbi cinayətlərə və bəşəriyyət əleyhinə cinayətlərə görə fiziki şəxslərin cinayət məsuliyyəti” adlı kitabı çapdan çıxmışdır. Bu kitabın bir hissəsi 1990-cı ilin yanvarında Bakıda baş vermiş faciəyə həsr edilmiş, onun müəllifi isə 1990-1991-ci illərdə “Şit” ictimai təşkilatının eksperti kimi Bakıda və Vilnüsdə silahsız əhalinin güllə-boran edilməsini təhqiq edən komissiyanın üzvü olmuşdur. G.Melkov qeyd edir ki, SSRİ-nin və Azərbaycan SSR-in ali siyasi və hərbi rəhbərləri Bakıda öz həmvətənlərinə qarşı törətdikləri cinayətlərə görə heç bir cəza almamışlar. Təhqiqatın müəllifi bu faciənin təqsirkarları sırasında Mixail Qorbaçovun və Bakı qırğınının bilavasitə rəhbəri və əlaqələndiricisi olmuş Dmitri Yazovun adlarını çəkir.

Professor Gennadi Melkov öz təhqiqatında bu qənaətə gəlir: “Bakı hadisələri sovet dövlətinin tarixində ən ağır cinayətlərdən biridir. Bu, amansızlığına və əhatə dairəsinə görə 1989-cu il aprelin 9-da Tbilisidə törədilmiş hadisələrdən qat-qat ağır cinayətdir. Günahsız insanların qırılmasına yönəlmiş, cəza əməliyyatı xarakteri daşıyan, əvvəlcədən təşkil edilmiş bu cinayət xüsusi amansızlıqla, müharibə aparılmasında beynəlxalq hüquqa əsasən qadağan olunmuş vasitələrin tətbiqi ilə törədilmişdir. Bu aksiya beynəlxalq cinayət əlamətlərinə malikdir”. Müstəqil ekspertlərin əksəriyyəti bu fikirlə razılaşır. Onların fikrincə, 1990-cı il yanvarın 19-da Mixail Qorbaçov yanvarın 20-də saat 00.00-dan “Bakı şəhərində fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsi haqqında” Fərman imzalayarkən Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 4-cü maddəsinin 1-ci bəndinə müvafiq olaraq Bakıya qoşun yeridilməsinə hazırlıq barəsində şəhər əhalisinə qabaqcadan məlumat verməyə borclu idi. Lakin Kreml bunu etməmiş və nəticədə Bakının dinc sakinləri həlak olmuşdur.

Bakıda “Qara Yanvar” hadisələri SSRİ-nin süqutunun başlanğıcı oldu. Bu faciə eyni zamanda Azərbaycan sakinləri üçün milli təyini-müqəddərat və dövlət suverenliyi tarixində yeni bir dövrün başlanğıcı oldu, xalq başa düşdü ki, o, öz taleyi üçün müstəqil məsuliyyət daşımağa qabil olan bir millətdir. Ona görə də bugünkü Azərbaycanda ümumxalq hüzn günü dövlətin faciəsi deyil, ümummilli faciə xarakteri daşıyır. Bu faciə o vaxta qədər mövcud olmayan yeni bir siyasi qurumun - Azərbaycan Respublikasının yaranması ilə nəticələnmişdir.

Fəridə Abdullayeva

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Moskva