“Tarixin qızıl səhifələri (məlum olmayan həqiqətlər)” kitabı iki xalqın 200 illik tarixi olan münasibətlərinə işıq salır

Bakı, 3 mart, AZƏRTAC

“Vətəndən uzaqlarda yaşamaq qismətimizə düşsə də, biz bu gözəl diyarda - Azərbaycanda alman tayfası olaraq qalırıq və qalacağıq da. Dünən dost idik, bu günsə qardaşıq!”

AZƏRTAC xəbər verir ki, tanınmış tədqiqatçılar Məmməd Əlizadə və Rövşən Vəlizadənin “Tarixin qızıl səhifələri (məlum olmayan həqiqətlər)” kitabında epiqraf kimi verilən bu sətirlər alman mühacirlərinin qədim bir mahnısından götürülüb. Almanların Azərbaycana köçürülməsinin 200 illiyinə həsr olunmuş kitab ictimaiyyətə məlum olmayan maraqlı faktlarla zəngin bir nəşrdir.

Azərbaycan və alman dillərində nəfis tərtibatla çap olunmuş kitabda XIX əsrin birinci yarısında almanların Azərbaycana köçürülməsindən başlayaraq burada salınmış alman məskənlərindən, iki xalq arasında yaranmış münasibətlərin tariximizdə, mədəniyyətimizdə, həyat tərzimizdə rolundan, müxtəlif bölgələrimizdə indiyədək qalan alman izlərindən söhbət açılır. Təsadüfi deyil ki, Cənubi Qafqaz regionunda alman məskənlərinin salınmasının 200 illiyi ölkəmizdə geniş qeyd olunub.

Zamanın sərt küləkləri, siyasi tufanlar alman və Azərbaycan xalqları arasında yaranmış mənəvi körpünü nəinki dağıda bilməyib, əksinə, bu körpü qarşılıqlı iradə sayəsində daha da möhkəmlənib. “Tarixin qızıl səhifələri” kitabı iki xalqın tale körpüsünün necə qurulduğunu, hansı sınaqlardan keçdiyini, iki xalqın bir-birinə münasibətini əks etdirən dəyərli mənbədir.

Müəlliflərin əldə etdikləri yeni sənədlər, faktlar kitabdakı 15 bölmədə qruplaşdırılıb. “Tarixin sevilən, seçilən və müdrik xalqları: Azərbaycan-Almaniya” adlı bölmədə iki qədim xalqın milli, mənəvi, əxlaqi dəyərlərə söykənən xüsusiyyətlərindən söz açılır.

Almanların Azərbaycana köçürülmə səbəbləri, həmin dövrdə çar Rusiyasının Azərbaycanla bağlı siyasəti, Avropadakı durum “Alman tarixinin sürgün yolları...” bölməsində geniş təhlil olunur. Arxiv sənədlərinə görə, Azərbaycanda yaşayan alman ailələri də erməni separatçılarının hücumuna məruz qalıblar. “Tariximizdə və taleyimizdə sürgünlük ömrü yaşayan itmiş məktublar” bölməsində alman yazıçısı Ernest Allemendin anasına ünvanlandığı məktubunda bir çox məsələlərlə yanaşı, bu da öz əksini tapıb.

Alman mühacirlərinin yerli əhali ilə çox mehriban və səmimi münasibətləri olub. Kitabda yazılır: “Birinci Dünya müharibəsi başlayanda rus çarı I Nikolay Krım, Moldova, Şimali Qafqaz və Volqaboyunda yaşayan almanların Sibirə köçürülməsi əmrini verib. Gəncə quberniyasından isə almanlar köçürülməyib. O zaman Gəncə ictimaiyyəti, xüsusən də Rəfibəyov qardaşları Qafqaz canişininin yanına gedərək almanlara zamin durub və onların köçürülməsinə imkan verməyiblər...”

Azərbaycana sürgün olunmuş almanların həyat tərzi bir sıra əcnəbi səyyahların da diqqətini cəlb edib. “Rus imperiyasının I Dövlət Dumasında alman nəsil və tayfaları haqqında qaldırılan etiraz səsləri”, “Torpağında əbədi od olan Azərbaycan” və digər bölmələrdə bu barədə ətraflı məlumat verilir. Aydın olur ki, Şəmkir, Gəncə, Tovuz, Göygöl, Gədəbəy, Mingəçevir, Yevlax, Goranboy, Qazax, Ağstafa və Bakıda məskunlaşan almanlar yerli əhali ilə qaynayıb-qarışıblar. Təkcə Bakıda 100-dən çox alman qızı azərbaycanlılarla ailə qurub.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə almanlar burada ilk məskənlərinin salınmasının 100 illiyini təntənə ilə qeyd ediblər. Müəlliflər bununla bağlı maraqlı faktları da diqqətə çatdırırlar.

Almanların Azərbaycanın iqtisadi həyatına gətirdiyi yenilik də kitabda əksini tapır. Kəndlərdə elektrik enerjisindən istifadə, elektrik dəmir yolu, Şəmkirdən Gədəbəyə dəmir yolu xəttinin çəkilməsi onların təşəbbüsü olub. Gədəbəydə misəritmə zavodunun, Göygöl şərab müəssisəsinin əsası da almanlar tərəfindən qoyulub. Sonralar Bakendorfun rəhbərlik etdiyi alman firmaları Bakı mədənlərində sənaye üsulu ilə ilk neft çıxaran firmalardan olub.

1936-cı ildə Almaniyadan Bakıya göndərilmiş bir qrup alim Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatını, milli-mənəvi dəyərləri, xüsusən genetikanı tədqiq etmək üçün bölgələrdə araşdırma aparıb. Kitabda həmin tədqiqatlarda iştirak etmiş Fransua Mellinin bu fikirləri sitat gətirilir: “Qafqazda döyüşkən millət, fikrimizcə, Azərbaycan millətidir (onlara “türk” də deyirlər). Bu millətin mənsub olduğu ayrı-ayrı qrupların hər birinin özünəməxsus geni var. Bu genləri gəzdirən bir nəsil, yaxud millət dünyanı məğlub edə bilər. Azərbaycan müqəddəs islam məkanıdır. Bu torpağı zəbt etmək üçün bura çox bayraqlar sancılıb. Amma hamısını sərt Bakı küləyi götürüb aparıb. Bu xalqı öyrənmək üçün bir ekspedisiya azdır”.

Bu və digər faktlardan göründüyü kimi, bir-birinin milli dəyərlərinə qarşılıqlı hörmət və ehtiram Azərbaycan və alman xalqlarının mədəni əlaqələrini səciyyələndirən başlıca cəhətdir. Alman şərqşünasları Azərbaycan xalqının möhtəşəm söz sənəti yadigarlarının dünya elm aləminə tanıdılmasında mühüm xidmətlər göstərib, alman memarları Azərbaycanda şəhərsalma mədəniyyətinə dəyərli töhfələr veriblər. Nəşrdə bunu təsdiqləyən faktlar geniş yer alır.

Kitabın “Qədim Azərbaycan abidələrində alman memarlığının izləri”, “Azərbaycan almanlarının saldıqları kəndlər, çəkdikləri yollar, qurduqları körpülər” bölmələrində almanlar tərəfindən yaradılmış memarlıq abidələrindən bəhs edilir. Məlumat verilir ki, məşhur alman arxitektoru fon Der Nonne Bakının baş planının layihələndirilməsində iştirak edib. Eləcə də F.A.Lemkul, Simenson, Ştern, P.Edal, İ.V.Eyxler kimi sahibkarların Bakının qədim tarixi simasının qorunub saxlanmasında xidmətləri var.

Almanların Helenendorf (indiki Göygöl), Gədəbəy, Şamaxı, Annenfeld (Şəmkir) və Bakıda tikdikləri kilsələr bu yerlərin memarlığını tamamlayır. Onlar İkinci Dünya müharibəsi dövründə Azərbaycanı tərk etməyə məcbur olsalar da, qoyub getdikləri tarixi-mədəni irsi xalqımız multikultural təbiətinə sadiqlik nümayiş etdirərək lazımınca qoruyub saxlayır.

Müəlliflər yüksələn xətlə inkişaf edən Almaniya-Azərbaycan münasibətlərinin müasir mərhələsinə də toxunur, ölkələrimiz arasında əməkdaşlığın geniş perspektivlərə malik olduğunu faktlarla əsaslandırırlar.

“Təhsil” nəşriyyatında çapdan çıxmış kitabın elmi redaktorları tarix elmləri doktoru Taryel Pənahov, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Cəbi Bəhramov, layihə müəllifi isə iqtisadçı, hüquqşünas Rəsul Orucovdur. Tədqiqatda Azərbaycan və rus dillərində 42 mənbə və çoxsaylı elektron resurslardan istifadə edilib.