Bir əsrlik tarixə işıq salan məkan: Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi- REPORTAJ
Şəki, 16 oktyabr, AZƏRTAC
Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin əsası 1925-ci ildə qoyulub. Zəngin eksponatları ilə seçilən muzey Şəkinin, bölgənin, eləcə də ümumilikdə Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti və etnoqrafiyası haqqında müfəssəl məlumat verir. Mədəniyyət ocağı Şəki Qala divarları daxilində, XIX əsrin ortalarında yerli və Avropa memarlıq elementlərinin sintezi əsasında inşa edilmiş tarixi binada yerləşir. Binada 2022-2024-cü illərdə Dövlət Turizm Agentliyinin sifarişi ilə bərpa və konservasiya işləri həyata keçirilib.
Muzeyin elmi-inventar fondunda 5000-dən artıq maddi-mədəniyyət nümunəsi toplanıb ki, onların da 2000-dən çoxu ziyarətçilərə nümayiş etdirilir. Əsası bir əsr bundan əvvəl böyük Azərbaycan maarifçisi, etnoqrafı, dramaturq və tərcüməçisi, Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasının ilk azərbaycanlı məzunlarından olan Rəşid bəy Əfəndiyev tərəfindən qoyulan bu məkan nəinki şimal-qərb bölgəsində, eləcə də ölkəmizdə ən zəngin kolleksiyaya malik mədəniyyət müəssisələrindən biri hesab olunur.
AZƏRTAC-ın bölgə müxbiri Şəkinin zəngin keçmişini yaşadan muzeydə olub.
Əsrlərin daşlaşmış yaddaşı
Muzeyin əməkdaşı, bələdçi Nigar Səmədova bildirib ki, tarix-diyarşünaslıq muzeyi dörd müxtəlif sərgi zalından, Şəki rəssamlarının əsərlərinin nümayiş olunduğu qalereyadan, xatirə hədiyyələrinin satıldığı dükan və inzibati hissədən ibarətdir. Burada təkcə Şəkinin deyil, eləcə də Azərbaycan tarixinin bütün dövrlərinə aid eksponatlar, maddi-mədəniyyət nümunələri nümayiş etdirilir.
Muzeyin əməkdaşı, bələdçi Nigar Səmədova bildirir ki, tarix-diyarşünaslıq muzeyi dörd müxtəlif sərgi zalı, Şəki rəssamlarının əsərlərinin nümayiş etdirildiyi qalereya, xatirə əşyalarının satıldığı dükan və inzibati hissədən ibarətdir. Burada tək Şəkinin deyil, bölgənin eləcə də Azərbaycan tarixinin bütün dövrlərinə aid eksponatlar, maddi-mədəniyyət nümunələri nümayiş etdirilir.
Muzeyin birinci sərgi zalında Şəkinin qədim dövrlərdən Qafqaz Albaniyasına, eləcə də orta əsrlərdən Şəki xanlığının süqutuna qədərki maddi-mədəni irsi ətraflı nümayiş etdirilir. Burada sərgilənən 5 müxtəlif nehrə Azərbaycanda nehrənin 9 min il ərzindəki təkamül prosesini izləməyə imkan verir. Bu bölmədə nümayiş etdirilən saxsı qablar unikal formaları, anthropomorf və zoomorf xüsusiyyətləri ilə diqqəti cəlb edir. Xüsusilə, e.ə. I minilliyin əvvəllərinə aid edilən və 2017-ci ildə Küdürlü kəndi yaxınlığındakı Cüyürlü meşəsində tapılan tısbağa formalı saxsı dolça böyük maraq doğurur.
Digər stendlərdə tunc, dəmir və antik dövrlərə aid dekorativ tətbiqi sənət nümunələri və bəzək əşyaları sərgilənir. Zalın mərkəzində VII-VIII əsrlərdə Şəkinin Zəyzid kəndində hazırlanmış 500 kiloqramlıq iri taxıl küpü yer alır.
Sərgi zalının son bölməsi Şəki xanlığının tarixinə həsr olunub. Burada xanlıq ordusunun istifadə etdiyi odlu silahlar və barıt qabları nümayiş etdirilir. Həmçinin XVIII əsrdə keyfiyyətli tüfəng istehsalı ilə tanınan Şəkinin tarixi əlaqələri — Qarabağ xanının vəziri Molla Pənah Vaqifin Şəki xanı Məhəmmədhüseyn xandan şeirlə tüfəng hədiyyə istəməsi və ona qızıl suyu ilə bəzədilmiş tüfəngin bağışlanması barədə məlumatlar, eləcə də Hacı Çələbi xan və digər hökmdarlar haqqında stendlər təqdim olunur.
Mədəniyyət, sənətkarlıq və məişət inciləri
Muzeyin ikinci zalı Şəkinin etnoqrafiyası, mədəniyyəti, sənətkarlıq ənənələri və mətbəxinə həsr edilib. Buradakı stendlərdə atçılıq və dəriişləmə sənətinə aid əşyalar, orta əsr mədrəsələrinə aid qədim əlyazmalar, rəhillər, eləcə də Şəki xanlığı dövrünün tanınmış şəxsiyyətlərinə, o cümlədən Fətəli xan Xoyskinin bacısına aid qəbir daşı nümayiş etdirilir.
Muzeyin üçüncü sərgi zalı öz orijinal arxitekturası ilə seçilən Şəki evlərinə həsr olunub. Bələdçi Nigar Səmədova bildirir ki, bu zalda ənənəvi Şəki evlərinin interyerini bəzəyən dekorativ memarlıq elementləri və məişət əşyaları — şəbəkə pəncərələr, buxarı, güzgü və çıraqlar nümayiş etdirilir. Sərgilənən darvaza nümunəsində isə ənənəvi evlərin bütün memarlıq detalları, xüsusilə "təqqülbab" adlanan dəmir qapı halqaları (zəngləri) öz əksini tapıb.
Dördüncü sərgi zalının mərkəzi hissəsi Azərbaycanda xalçaçılıq sənətinə və xalça toxunuşunda istifadə edilən ənənəvi əmək alətlərinə həsr olunub. Tarixən Azərbaycanda təkəlduz sənətinin mərkəzi sayılan Şəkinin XVIII–XIX əsrlərə aid nəfıs təkəlduz nümunələri də bu zalda sərgilənir.
Ekspozisiyada, həmçinin Şəki və ümumilikdə Azərbaycanın qədim geyim tipləri, qızıl bəzək əşyaları, nəfis kəmərlər, eləcə də tarixi ayaqqabılar və ayaqqabı qəlibləri nümayiş etdirilir.
Xarici və yerli turistlərin təəssüratları
Muzeylə tanışlıq zamanı burada xeyli sayda yerli və xarici qonaqla qarşılaşırıq. Onlardan biri də ABŞ-dən gələn Jaklin Cəmşirdir. Övladları ilə birgə muzeyi gəzən qonaq təəssüratlarını AZƏRTAC-ın müxbiri ilə bölüşür: “Əcdadlarım illər əvvəl İrandan ABŞ-yə köç ediblər, bu səbəbdən Azərbaycan mənə heç də yad deyil. Ölkənizlə tanışlıq çox qürurvericidir. Şəki də belə zəngin tarixi məkanlardan biridir. Muzeyə övladlarımla gəldik ki, Azərbaycanın və Şəkinin tarixini daha yaxından öyrənək”.
Milli-mədəni irsə göstərilən diqqət və qayğını, muzeylərin bu səviyyədə qorunub saxlanılmasını yüksək qiymətləndirən J.Cəmşir insanların qonaqpərvərliyini, Şəki mətbəxinin zənginliyini xüsusi vurğulayıb və növbəti illərdə ölkəmizə bir daha səfər edəcəklərini deyib.
Muzeyin digər zallarında Mingəcevirdən gələn Fərid Məlikov və Qəbələdən övladları ilə ziyarətə gəlmiş Vüsalə Kazımova da təəssüratlarını bölüşüblər.
Müsahiblər bərpa və konservasiyadan sonra muzeyin yüksək zövqlə tərtib olunduğunu, təkcə Şəki deyil, bütünlüklə Azərbaycan tarixinə dair zəngin məlumatların təqdim edildiyini vurğulayıblar.
Muzey əməkdaşları bildirirlər ki, Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin eksponatları Efiopiya, Madaqaskar, İordaniya və Pakistanda keçirilən beynəlxalq sərgilərdə nümayiş olunub. Müəssisə, həmçinin Tümen vilayətinin Xantı-Mansiysk şəhərində yerləşən "Çelovek i priroda" muzeyi ilə sıx əməkdaşlıq edir.
Bir əsrlik tarixi, zəngin eksponatları və yenilənmiş siması ilə Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi bu gün də keçmişlə gələcək arasında körpü yaradaraq minlərlə ziyarətçiyə Azərbaycanın şanlı keçmişini qürurla təqdim etməkdə davam edir.
Müxbir - Rasim İslamoğlu
Bölmənin digər xəbərləri
