Bakı, 12 may, AZƏRTAC

“Bölgələrdən AZƏRTAC üçün yazırlar”: Şəkinin ziyalı gənci Səyyarə Musayevanın “Qarabağda dayanıqlı şəhərsalma: NDC 3.0 yanaşması və “Şəhərsalma İli”nin strateji mahiyyəti” sərlövhəli məqaləsini təqdim edirik.

Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri Azərbaycanın müasir şəhərsalma salnaməsində keyfiyyətcə yeni və strateji bir mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Müasir şəhərsalma yanaşması, sadəcə, tikinti həcmləri və estetik memarlıq üslubları ilə məhdudlaşmır, bu yanaşma insan mərkəzli yaşayış mühitinin yaradılması, iqtisadi səmərəlilik, iqlimə davamlılıq və sosial inklüzivlik kimi fundamental meyarların vəhdətini təşkil edən sistemli bir ekosistemi hədəfləyir.

İşğaldan azad edilmiş ərazilər, xüsusən də tətbiq olunan “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” layihələri ilə Azərbaycan qlobal iqlim öhdəliklərinin reallaşdığı əsas sınaq meydanına çevrilib. Bu kontekstdə Qarabağ, ölkəmizin NDC 3.0 (Yenilənmiş 3-cü Milli Səviyyədə Müəyyən Edilmiş Töhfələr) sənədi çərçivəsində götürdüyü öhdəliklərin — karbon emissiyalarının azaldılması, yaşıl enerji zonalarının yaradılması və enerjiyə qənaət edən innovativ texnologiyaların tətbiqi üzrə prioritetlərin real icra mühitidir. Beləliklə, bölgədəki hər bir infrastruktur layihəsi həm də dayanıqlı inkişaf modelinin parlaq nümunəsi olmaqla, Azərbaycanı qlobal ekoloji gündəliyin ön sıralarına daşıyır.

Qeyd etmək lazımdır ki, NDC 2.0 sənədində Azərbaycanın iqlim öhdəliyi 1990-cı il baza göstəricisi ilə müqayisədə 2050-ci il üçün istixana qazı emissiyalarını 40 faiz azalma hədəfi kimi təqdim olunurdu. Hazırda isə NDC 3.0 çərçivəsində bu yanaşma daha da gücləndirilərək, hədəf 2035-ci ilədək 40 faiz azalma olaraq müəyyən edilib ki, bu da iqlim siyasətinin mərhələli şəkildə daha ambisiyalı və nəticəyönümlü xarakter aldığını göstərir.

Bu yanaşma dövlət siyasətində ardıcıllığın da göstəricisidir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu müasir dövlətçilik xətti uzunmüddətli inkişafın strategiya, institusional quruculuq və resursların səmərəli idarə edilməsi üzərində qurulmasını hədəfləyirdi. Bu xəttin davamı olaraq Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Qarabağda həyata keçirilən layihələr yalnız infrastrukturun bərpası kimi deyil, eyni zamanda, gələcəyin şəhər modelinin qurulması kimi təqdim olunur: təhlükəsiz, rahat, iqtisadi baxımdan dayanıqlı və ekoloji cəhətdən məsuliyyətli yaşayış mühiti.

Prezident İlham Əliyev 2024-cü il noyabrın 12-də Bakıda BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasının (COP29) Liderlər Sammitinin açılış mərasimindəki çıxışında qeyd etmişdir ki, yaşıl gündəliyimiz, həmçinin Azərbaycanın müxtəlif bölgələrini əhatə edir. Beləliklə, Azərbaycanın Naxçıvan, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionları yaşıl enerji zonaları elan edilib və bu, ərazimizin, demək olar ki, dörddəbir hissəsidir.

Azərbaycanın inkişaf gündəliyində “Azərbaycan 2030: Sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” sənədinin müəyyən etdiyi istiqamətlər xüsusi yer tutur. Həmin prioritetlər - rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyat, inklüziv cəmiyyət, innovasiya və insan kapitalı, azad edilmiş ərazilərə böyük qayıdış və “yaşıl artım” Qarabağda şəhərsalma qərarlarının yalnız texniki parametrlərə görə deyil, həm də sosial-iqtisadi nəticələrinə görə qiymətləndirilməsinə imkan verir.

NDC 3.0 (Yenilənmiş 3-cü Milli Səviyyədə Müəyyən Edilmiş Töhfələr) Azərbaycan Respublikasının Paris Sazişi çərçivəsində iqlim dəyişmələri ilə mübarizə üzrə öhdəliklərini və prioritet fəaliyyət istiqamətlərini əks etdirən rəsmi çərçivə sənədidir. Bu sənəddə istixana qazı emissiyalarının azaldılması, iqlim dəyişmələrinin təsirlərinə uyğunlaşma, eləcə də bu məqsədlərə nail olmaq üçün sektorlar üzrə tədbirlər və icra mexanizmləri müəyyənləşdirilir. NDC 3.0 ölkənin sosial-iqtisadi inkişaf prioritetləri ilə uzlaşdırılaraq enerji səmərəliliyi, dayanıqlı şəhərsalma, nəqliyyat və ekoloji idarəetmə sahələrində siyasətlərin əlaqələndirilməsinə xidmət edir.

Ortamüddətli mərhələdə “Azərbaycan Respublikasının 2022–2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası” bu prioritetlərin icra mexanizmlərini daha konkret müstəviyə gətirib. NDC 3.0 məntiqi isə planlaşdırmanı iqlim hədəfləri ilə “eyni xəttə” yerləşdirməyi tələb edir: iqlim gündəliyi ayrıca bir mövzu kimi deyil, enerji, binalar, nəqliyyat, torpaqdan istifadə, su, tullantı və maliyyə siyasətlərinin ayrılmaz hissəsi kimi işləməlidir.

Qarabağda yeni yaşayış məntəqələrinin qurulması təbii olaraq bir neçə fundamental sual doğurur: Binalar hansı enerji standartları ilə tikilir? İstismar xərcləri necə azalır? Nəqliyyat sistemi necə planlaşdırılır? Su və tullantı infrastrukturu hansı ekoloji tələblərə cavab verir?

Enerji səmərəli binalar və renovasiya yanaşması

Şəhər mühitində enerji istehlakının böyük hissəsi binaların payına düşür. Bu səbəbdən Qarabağda inşa edilən yaşayış və ictimai binalarda istilik izolyasiyası, səmərəli istilik/soyutma sistemləri və müasir idarəetmə həlləri iqlim məqsədləri baxımından əsas alətlərdir. Qarabağ üçün mühüm üstünlük ondan ibarətdir ki, bir çox yaşayış məntəqəsi “sıfırdan” planlaşdırılır, bu isə enerji səmərəliliyinin layihənin başlanğıcından standart kimi tətbiqini daha real edir.

Aşağı emissiyalı şəhər nəqliyyatı və mobillik

Şəhərsalmanın uğuru gündəlik həyatın necə təşkil olunması ilə ölçülür. Yeni planlanan məkanlarda ictimai nəqliyyat şəbəkəsinin düzgün qurulması, piyada və velosiped infrastrukturu, eləcə də elektromobil ekosisteminin mərhələli inkişafı həm hava keyfiyyətinə, həm də ümumi emissiya səviyyəsinə birbaşa təsir göstərir.

Yaşıl məkanlar, su resursları və uyğunlaşma tədbirləri

Dayanıqlı şəhər yalnız tikinti demək deyil, eyni zamanda, iqlim risklərinə hazırlıqdır. Yaşıllıqların artırılması, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, sel və quraqlıq risklərinə qarşı uyğunlaşma tədbirləri Qarabağda qurulan yaşayış məntəqələrinin uzunmüddətli dayanıqlılığını gücləndirən əsas istiqamətlərdəndir.

İqlim hədəflərinin şəhərsalma qərarlarına çevrilməsi üçün maliyyə dayanıqlığı və idarəetmə koordinasiyası həlledicidir. Dövlət investisiya proqramları, büdcə prioritetləndirilməsi, eləcə də enerji səmərəliliyi təşəbbüslərinə dəstək mexanizmləri Qarabağda “yaşıl şəhərsalma”nın real nəticələrə çevrilməsinə xidmət edir. Azad edilmiş ərazilərdə kompleks quruculuq yanaşmasının irəli sürülməsi şəhərsalmanın iqlim gündəliyi ilə eyni xətdə qurulmasına imkan verən əsas siyasi çərçivə kimi çıxış edir.

Nəticə etibarilə, Qarabağda şəhərsalma yalnız yeni binaların və yolların inşası deyil, NDC 3.0-ın tələb etdiyi iqlim məqsədlərinin planlaşdırma, maliyyələşmə və idarəetmə qərarlarına inteqrasiya olunduğu uzunmüddətli inkişaf modelidir. Bu model enerji səmərəliliyini, aşağı emissiyalı hərəkətliliyi, su və tullantı idarəetməsini, yaşıllıqların artırılmasını və sosial xidmətlərin əlçatanlığını eyni sistemdə birləşdirərək regionun həm iqtisadi, həm ekoloji, həm də sosial dayanıqlılığını gücləndirir.

Bu mənada Qarabağ təkcə bərpa olunan bir coğrafiya deyil, dövlətçilik ənənəsinin yeni inkişaf mərhələsində müasir şəhər modeli üçün canlı laboratoriyadır. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu strateji dövlətçilik xətti bu gün Prezident İlham Əliyevin liderliyi ilə Qarabağda daha konkret məzmun qazanır: planlı quruculuq, koordinasiyalı idarəetmə və uzunmüddətli dayanıqlılıq. Məhz bu siyasi iradə və ardıcıllıq hesabına regionda həyata keçirilən layihələr Qarabağı dayanıqlı və müasir urbanizmin nümunəvi mərkəzlərindən birinə çevirmək üçün möhkəm zəmin yaradır.