Bakı, 22 may, AZƏRTAC

Tatev monastırı Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur vilayətinin Gorus rayonu ərazisindəki Tat-evi (Tatev) kəndinin yaxınlığındakı Oxçu çayının sahilində böyük bazalt qayanın üzərində inşa olunmuş Alban monastırıdır. Kompleksin IX əsrdə tikildiyi güman edilsə də, abidənin tədqiqi onun daha qədim dövrlərdə tikildiyi ehtimalını yaradır. Belə ki, abidənin tikinti quruluşu Xocavənd rayonundakı Amaras monastırının tikinti quruluşu ilə eynilik təşkil edir. Bəlkə də bu abidələr eyni ildə olmasa da eyni əsrdə tikilib. Tatev monastırının daxilindəki Qavazan adlandırılan sütunun üzərindəki ornamental görüntülər də onun IX-XI əsrlərə deyil, IV-VI əsrlərə aid olduğu gümanını yaradır.

Bu sözlər AMEA A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun əməkdaşı Faiq İsmayılovun “Erməni himayəçiliyindən imtina edən: Tatev monastırı” adlı məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

Məbədin adının türk dilində etimologiyasına görə ad “tat” və “ev” sözlərindən ibarətdir. Tat sözü Azərbaycanda qədim dövrlərdən həyat keçirən türklərə aid edilməklə yanaşı, “tat ev” ifadəsi “tatların yaşadığı yer”, “Böyük ev” anlamında işlədilir.

Rəvayətə görə monastır Həvari Müqəddəs Faddeyin bölgədə xristianlığı təbliğ edərkən həlak olmuş şagirdlərindən birinin şərəfinə Tatev adlandırılıb. Başqa bir rəvayətə görə monastır kompleksinə daxil olan məbəd binasının inşası tamamlandıqdan sonra memarın şagirdinin binanın qübbəsindən aşağı düşəndə yıxılırkən onun dilindən “ta tev” nidası səslənir. Onun ölümündən sonra kompleks Tatev adlandırılır. Bütün bunlar hamısı Tatev monastırı haqqındakı ehtimal rəvayətlərdir.

Ətrafı mühafizə divarları ilə əhatə olunmuş Tatev monastır kompleksinə üç məbəd (Müqəddəs Pavel və Pyotr məbədləri, Müqəddəs Qriqori məbədi, Müqəddəs Məryəm məbədi), eləcə də kitabxana, yeməkxana, zəng qülləsi və digər kiçik yardımçı binalar daxildir.

Müqəddəs Pavel və Pyotr məbədi 895-906-cı illərdə inşa edilib. 1043-cü ildə məbədin cənub divarına bitişik tağlı zal tikilib. 1087-ci ildə kompleksin mühafizə divarının şimal tərəfində Müqəddəs Məryəm məbədi qurulub. 1787-ci ildə Müqəddəs Qriqori məbədinin qərb divarı yaxınlığında mavzoley inşa olunub, XIX əsrdə isə Müqəddəs Pavel və Pyotr məbədinin qərbində zəng qülləsi inşa edilib və mavzoleyə vestibül əlavə olunub.

Monastır kompleksi Qavazan kimi tanınan sütuna da malikdir. Bu sütun X əsrdə Müqəddəs Pavel və Pyotr kilsəsinin inşasının tamamlanmasından sonra ucaldılıb və müxtəlif zəlzələlər və hücumlara baxmayaraq toxunulmaz qalıb.

XIV əsrdə müxtəlif ölçülü, inzibati və digər binalarla yanaşı kompleksin cənub, qərb və şimal tərəflərini əhatə edən mühafizə divarları da inşa edilib. XVIII əsrdə kompleksə yepiskop iqamətgahı, rahib hücrələri, yeməkxana binası, mətbəx, təndir və şərab anbarı tikilib.

XII əsrdə Səlcuqluların Cənubi Qafqaza yürüşləri zamanı (1136-cı il) baş vermiş zəlzələdə monastır kompleksi ciddi dağıntılara məruz qalıb. Zəlzələdən sonra monastırda saxlanan 10 mindən çox Alban dilində əlyazmalar və digər kitablar, naməlum şəraitdə məhv edilib. 1170-ci ildə monastır kompleksi Səlcuqlular tərəfindən yenidən bərpa olunub.

Müqəddəs Pavel və Pyotr kilsəsi İsanın iki həvarisinin şərəfinə inşa edildiyi bildirilir. Bu kilsə həm də Alban Həvari kilsəsi və ya kafedral kimi tanınır. Ehtimal ki, bu kilsə özündən əvvəl həmin ərazidə olmuş daha qədim bir binanın yerində tikilib. Kilsənin qərb divarında yepiskop İohannın sifarişi ilə hazırlanması barədə yazı vardır.

Kompleksin ərazisində qərbdən şərqə uzanan məbəd dördbucaqlı planda tağlı bazilika formasında inşa edilib. Məbədin şərqində iki tərəfdən əhatə olunmuş apsidanın ortasında altar yerləşir. Mərkəzi qübbə şərqdən iki sütunun üzərində dayansa da, qərbdən əvvəlki tikilinin divarlarına söykənir.

İki hündür qübbə maili istiqamətdə kirəmidlə örtülüb. Həm daxildən, həm də xaricdən kilsənin divarları yonulmuş daşlarla üzlənib. Divarlarda və qübbədə olan nazik pəncərələr neflərin işıqlandırılmasını təmin edir. Kilsənin şərq fasadında onun inşasında nişlər və nişlərin də üstündə ilanlarla əhatə olunmuş qadın və kişi portret-barelyefləri var.

Müqəddəs Qriqori məbədi, Müqəddəs Pavel və Pyotr kafedralının cənub divarının yanında inşa edilib. Kilsə 836-848-ci illərdə tikilib. XI əsrdə Səlcuqluların yürüşündən sonra kilsə bərpa edilsə də, 1138-ci il zəlzələsi zamanı yenidən dağılıb. Bir əsrdən artıq xaraba vəziyyətdə qalan kilsə 1295-ci ildə yenidən bərpa edilib.

Müqəddəs Qriqor məbədi sadə memarlıq quruluşuna malikdir. Binanın qübbəsi yoxdur. Şimal və cənub tərəfdən üç sütunla dəstəklənən binanın damı maili kirəmitlərlə örtülüb. Məbədin girişi gözəl həndəsi naxışlarla bəzədilib.

Müqəddəs Məryəm ana məbədi (Tanrı anası kilsəsi) kompleksi əhatə edən qala divarlarının şimal tərəfində 1087-ci ildə inşa edilib. Kilsə girişin yanında yerləşən mavzoleyin ikinci mərtəbəsi kimi tikilib.

Qavazan adlandırılan və kompleksin həyətində ucaldılmış sütun formalı abidə Müqəddəs Üçlüyün şərəfinə inşa edilib. Abidə kafedralın cənubunda yerləşir. Səkkiz metrlik sütun xaç təsvirli daş lövhə ilə tamamlanıb. Üzərində çox az naxışı olan yazısız daş inşa olunduğu tarixdən dəyişilməyib. Sütunun inşa olunmasında əsas məqsəd aktiv seysmik zonada baş verəcək zəlzələlər haqqında əvvəlcədən məlumat vermək idi. Hər dəfə tərpənişlərdən sonra sütun öz vertikal formasına qayıdır.

Yarandığı gündən müstəqil fəaliyyət göstərən bu Alban Monastırı feodal quruluşa sahib idi. Zəngəzur bölgəsinin həyatında mühüm rol oynayan monastır yerli əhali arasında böyük təsir qüvvəsinə malik idi. Monastır böyük əraziləri və çoxlu kəndləri ətrafında birləşdirirdi.

Monqolların Azərbaycanda hakimiyyəti dövründə və Hülakilər sülaləsi zamanında monastır kompleksi vergilərdən azad edilib. Teymurun Zəngəzur vilayətinə hücumu (1381-1387) zamanı monastır talanıb ə yandırılıb. Teymurun işğalından sonra Tatev monastırı tabeliyində olan ərazilərin də böyük bir hissəsini itirib. 1434-cü ildə Teymuri Sultan Şahruxun Azərbaycana yürüşü zamanı Tatev növbəti dəfə yenidən talan olunaraq yandırıldı.

XVII-XVIII əsrlərdə Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə kompleksdə monastır həyatı yenidən canlanmağa başladı. Monastır müstəqil fəaliyyətini bərpa etdi. Kompleksdə bərpa işləri həyata keçirildi və bir neçə yeni yardımçı binalar inşa olundu.

1822-ci ildə Qarabağ xanlığının Çar Rusiyasının işğalından sonra 1836-cı ildə Müqəddəs Alban Həvari Kilsəsi olan Tatev Monastırının da müstəqilliyinə son qoydu. Tatev monastırı Erməni Qriqoryan Kilsəsinin yeparxiyalarından birinə həvalə edilsə də, Tatev Monastırı fəaliyyətini müstəqil davam etdirdi və Erməni Qriqoryan kilsəsinə tabeçilik göstərmədi.

1921-ci ildə Rusiyanın təşəbbüsü ilə Ermənistan Respublikasının yaradıldığı vaxt Tatev monastırı 47 kəndə malik idi və bu kəndlərdən aldığı verginin hesabına yaşayırdı. Bu cür iqtisadi imkanları sayəsində əvvəllər də müstəqil əsasları olan həvari mənşəli Tatev monastırı əvvəlki gücünü bərpa etdikdən sonra, yenidən Erməni Qriqoryan Kilsəsinə və Eçmiədzin katolikosuna tabe olmaqdan imtina etməklə öz müstəqilliyini elan etdi.

Bu hadisədən sonra erməni katolikosu Ananiya Mokaçi, erməni himayəçiliyindən imtina edən üsyankar Tatev monastırının dağıdılmasına qərar verdi. O, Tatev monastırına erməni silahlılarını göndərərək Tatev monastırını xüsusi qəddarlıqla dağıtdırdı.

Çox sonralar yəni Sovet dövrü Monastır Kompleksində dağılmış tikililərin bir qismi bərpa edilsə də, zəng qülləsi və digər yardımçı binaların xarabalıqları bu günə kimi qalmaqdadır.