Bakı, 1 sentyabr, AZƏRTAC

“mygov” və “mygov Business” bazasında vahid rəqəmsal ekosistemin yaradılması Azərbaycanda vətəndaşlar, biznes və dövlət arasında qarşılıqlı əlaqənin yeni modelinin əsasını təşkil edə bilər. Bununla yanaşı, süni intellektin dövlət xidmətlərinə daha geniş tətbiqi kibertəhlükəsizliyin və rəqəmsal etimad mexanizmlərinin gücləndirilməsi ilə müşayiət olunmalıdır.

Bu barədə rəqəmsal dövlət xidmətlərinin inkişaf perspektivlərini və süni intellekt texnologiyalarının bu xidmətlərə inteqrasiyasını AZƏRTAC-a şərh edən “InnMedia” şirkətinin baş icraçı direktoru, ekspert Teymur Kutseba danışıb.

Onun sözlərinə görə, “mygov” və “mygov Business”in inkişafı ayrı-ayrı dövlət qurumlarının bir-birindən təcrid olunmuş rəqəmsal xidmətlərindən vətəndaşın və biznesin dövlətlə vahid qarşılıqlı əlaqə modelinə keçidi əks etdirir.

“Düşünürəm ki, Azərbaycanda “mygov” və “mygov Business”in inkişaf məntiqi tamamilə doğrudur. Dövlət tədricən hər bir qurumun öz saytı, tətbiqi və ayrıca istifadəçi marşrutu olduğu modeldən vətəndaşın və biznesin dövlətlə vahid rəqəmsal qarşılıqlı əlaqə modelinə keçir. Rəqəmsallaşmanın növbəti mərhələsində dövlət xidmətlərindən istifadə qaydasını dəyişə biləcək süni intellektdən istifadə olunacaq. İndiyədək rəqəmsallaşma əsasən bu suala cavab verirdi: mövcud dövlət xidmətini fiziki mühitdən smartfona necə keçirmək olar? Süni intellekt isə sualın özünü dəyişir. İndi “lazım olan xidməti tap və ərizəni doldur” modelindən “dövlətə nəyə ehtiyacın olduğunu de, sistem isə hansı dövlət xidmətlərindən istifadə edilməli olduğunu özü müəyyən etsin” modelinə keçə bilərik”, – deyə o bildirib.

T.Kutsebanın sözlərinə görə, gələcəkdə rəqəmsal assistent istifadəçinin niyyətini müəyyən edə, icazə verilən mənbələrdən zəruri məlumatları toplaya, sənədləri hazırlaya və bütün proses boyunca vətəndaşı istiqamətləndirə biləcək: “Gələcəkdə vətəndaş sadəcə rəqəmsal assistentə “Şirkət açmaq istəyirəm”, “Uşağım dünyaya gəlib”, “Avtomobilimi satmaq istəyirəm” deyə bilər. Süni intellekt istifadəçinin niyyətini müəyyənləşdirə, zəruri məlumatları toplaya, sənədləri hazırlaya və növbəti addımları izah edə biləcək. Belə bir model xüsusilə biznes üçün əhəmiyyətli nəticə verə bilər. “mygov Business” dövlət xidmətlərini ayrı-ayrı qurumların xidmətlərindən sahibkar üçün vahid rəqəmsal infrastruktura çevirə bilər”, – deyə T.Kutseba qeyd edib.

T.Kutseba, həmçinin dövlətin sahibkarla proaktiv qarşılıqlı əlaqəyə keçidi perspektivli hesab edir.

“Bu zaman sistem müddətlər, dəyişikliklər, öhdəliklər, icazələr, vergi prosedurları və zəruri sənədlər barədə sahibkarı özü məlumatlandırır. Kiçik biznes üçün bu, inzibati xərcləri əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Startaplar üçün isə dövlət məlumatları və rəqəmsal identiklik ətrafında yeni xidmətlər bazarı aça bilər. Rəqəmsal ekosistemin genişlənməsi onun təhlükəsizliyinə dair tələbləri də artırır. Rəqəmsal platforma nə qədər dəyərli olursa, hücum edən tərəf üçün bir o qədər cəlbedici olur. Buna görə də mən “bir məlumat mərkəzinin” təhlükəsindən daha çox vahid etimad nöqtəsinin yaratdığı təhlükədən danışardım. Əgər bir interfeys yüzlərlə dövlət xidmətinə açılan qapıya çevrilirsə, həmin qapının ələ keçirilməsi ayrı-ayrı tətbiqlərdən birinin ələ keçirilməsindən potensial olaraq daha təhlükəlidir”, – deyə T.Kutseba qeyd edib.

Ekspert həmçinin generativ süni intellektlə bağlı yeni risklərə, xüsusilə fişinqin və sosial mühəndisliyin inkişafına diqqət çəkib: “Generativ süni intellektin inkişafı ilə belə hücumlar daha inandırıcı olacaq. Süni intellekt fərdiləşdirilmiş mesajlar yaratmağa, səs generasiya etməyə, videoları saxtalaşdırmağa və sosial mühəndislik ssenarilərini uyğunlaşdırmağa imkan verir. Ənənəvi fişinq sənaye miqyasında fərdiləşdirilmiş intellektual dələduzluğa çevrilir. Bu baxımdan süni intellekt yalnız vətəndaşlara xidmət göstərmək üçün deyil, həm də rəqəmsal infrastrukturun qorunması məqsədilə istifadə edilməlidir. “Süni intellekt “mygov”da eyni vaxtda iki rolda istifadə olunmalıdır: həm vətəndaşlara xidmət göstərən alət, həm də sistemin özünü qoruyan alət kimi. Süni intellekt qeyri-adi giriş cəhdlərinin, dövlət reyestrlərinə edilən qeyri-adi sorğuların, məlumatların kütləvi şəkildə çıxarılmasının və API-lərin anomal fəaliyyətinin aşkarlanması üçün tətbiq edilə bilər. Bununla yanaşı, süni intellektin dövlət məlumatlarına və kritik əməliyyatlara çıxışı məhdudlaşdırılmalıdır. Süni intellekt istifadəçinin niyyətini anlaya, qərar hazırlaya, zəruri məlumatları toplaya və əməliyyat təklif edə bilər. Lakin hər bir reyestrə giriş ayrıca avtorizasiya sistemi tərəfindən yoxlanılmalı, kritik əməliyyatlar isə əlavə təsdiq səviyyələrinə malik olmalıdır”.

Ekspert vətəndaşa öz məlumatlarına çıxışa nəzarət etməyə imkan verən “Digital Consent” prinsipinə xüsusi əhəmiyyət verir.

“Məlumatlar tətbiqə deyil, insana məxsusdur və onlara çıxışın konkret məqsədi və məhdud müddəti olmalıdır. Süni intellektin inkişafı ilə vətəndaş hansı sistemin və ya AI-agentin onun məlumatlarından istifadə etdiyini, hansı məlumatların əldə edildiyini, bunun hansı məqsədlə edildiyini və həmin məlumatlar əsasında hansı qərarın qəbul edildiyini görə bilməlidir. Bu, artıq təkcə informasiya təhlükəsizliyi məsələsi deyil, həm də rəqəmsal etimad məsələsidir. Rəqəmsal infrastrukturun arxitekturasından danışan ekspert vahid istifadəçi interfeysi ilə kritik sistemlərin seqmentləşdirilməsinin birləşdirilməsinin zəruriliyini qeyd edib. İstifadəçi təcrübəsinin mərkəzləşdirilməsi risklərin də mərkəzləşdirilməsi demək olmamalıdır. Bunun üçün Zero Trust (informasiya təhlükəsizliyi konsepsiyası – red.), minimum giriş hüquqları, API-lərin ciddi şəkildə təcrid edilməsi, çoxsəviyyəli autentifikasiya, müstəqil audit jurnalları, fasiləsiz monitorinq və ehtiyat məlumat emalı mərkəzləri zəruridir”, – deyə o bildirib.

T.Kutseba Azərbaycanın milli kibertəhlükəsizlik infrastrukturunun inkişafını da qeyd edib: “Rəqəmsallaşma ilə paralel olaraq Azərbaycanın milli kibertəhlükəsizlik infrastrukturunu inkişaf etdirməsi müsbət haldır: “National Security Operations Center”, “National Cyber Incident Response Center”, “Digital Forensics Center” və kiber təhdidlər barədə məlumat mübadiləsi üçün vahid platforma. “Mygov”un gələcək inkişafı yalnız rəqəmsal xidmətlərin genişləndirilməsi ilə deyil, həm də dövlətin dayanıqlı rəqəmsal infrastrukturunun formalaşdırılması ilə bağlı olmalıdır. “Mygov” artıq bu ideyanın həyat qabiliyyətini sübut edib. Növbəti vəzifə daha iddialıdır: vahid rəqəmsal dövlətin ayrı-ayrı sistemlərdən eyni zamanda daha rahat, daha ağıllı və daha təhlükəsiz ola biləcəyini sübut etmək. Əgər buna nail olunarsa, “mygov” + “mygov Business” + rəqəmsal identiklik + dövlət məlumatları + süni intellekt tandemi Azərbaycanın qarşıdakı onilliyinin ən mühüm texnoloji infrastrukturlarından birinə çevrilə bilər”.

“Dövlət vahid rəqəmsal ekosistemə nə qədər çox funksiya etibar edirsə, onun təkcə intellektuallığı deyil, dayanıqlılığı da bir o qədər yüksək olmalıdır. Çünki rəqəmsal dövlətdə kibertəhlükəsizlik artıq İT şöbəsinin vəzifəsi olmaqdan çıxır. Bu, dövlətin özünün fəaliyyətinin fasiləsizliyi məsələsinə çevrilir”, – deyə “InnMedia” şirkətinin baş icraçı direktoru fikrini yekunlaşdırıb.

_{Müxbir – Pərvanə Qafarova}