Bakı, 12 fevral, AZƏRTAC

Görkəmli ictimai-siyasi dövlət xadimi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradıcılarından biri olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ictimai-siyasi, ədəbi-bədii irsi haqqında müəyyən araşdırmalar aparılsa da, onun dilçilik görüşləri, ədəbi dilimizin inkişafı yolunda göstərdiyi xidmətlər haqqında, demək olar ki, kiçik həcmdə belə yazılar yoxdur. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda ictimai-siyasi üslubun formalaşmasında ədibin mühüm xidmətləri, ədəbi dilimizin inkişafında onun istedad və zəhməti araşdırılıb öyrənilməlidir.

Bu fikirlər AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri professor İsmayıl Kazımovun “Azərbaycan ədəbi dilinin Məhəmməd Əmin Rəsulzadə mərhələsi” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

İctimai-siyasi düşüncənin ən yaxşı keyfiyyətlərinə M.Ə.Rəsulzadənin yaradıcılığında rast gəlmək olur. Siyasi olsa da, onun əsərlərinin dilində və üslubunda xalq ifadələri, aforizmlər, ümumiləşmiş fikir-obrazlar, təzadlar, obrazlı müqayisələr, emosional metaforalar və s. həddən ziyadə çoxdur.

Ədəbi dilimizin görkəmli tədqiqatçısı Tofiq Hacıyev Cümhuriyyətin dil siyasətini, onun ədəbi dillə əlaqəsini araşdırarkən yazırdı: “1918-ci ilin mayında müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaranması ilə Azərbaycan milli dilinin çiyninə yenə şadlıq quşu qondu, 1918-ci il iyunun 27-də Azərbaycan türkcəsi dövlət dili elan olundu. Budur həmin fərman: “Dövləti lisan türk dili qəbul edilərək, içəridə bütün məhkəmə, idareyi-daxiliyyə və sair dövlət vəzifələri başında duranlar bu lisan bilənlər olana qədər hökumət müəssisələrində rus dili istemalına da müsaidə edilsin”. Fərmanda türkcə - Azərbaycan türkcəsi Cümhuriyyətin (respublikanın) dövlət dili elan olunmaqla o da deyilir ki, vəzifə başında olan şəxslərin hamısı bu dövlət dilini, yəni azərbaycanlıların ana dilini, beşik dilini bilməlidir. Bu gerçəklik idi ki, o zamanın Azərbaycan ziyalıları türkcə, ana dilində təhsil görməmişdilər, hələ dövlət dilini, ana türkcəni hamısı mükəmməl ədəbi dil səviyyəsində, deyək ki, Ü.Hacıbəyli, Ə.Haqverdiyev, M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Ağaoğlu, M.Şahtaxtlı və başqa bu kimiləri bilmirdi. Doğrudur, bunlar və belələri də ana dilində təhsil görməmişdilər. Ancaq bunlar yazıçı, jurnalist olaraq ədəbi türkcəni kamil səviyyədə bilirdilər”.

M.Ə.Rəsulzadənin ictimai-siyasi publisistikasının dil-üslub etibarilə fərdi keyfiyyət qazanması onun dil vasitələrini, ifadə formalarını necə seçməsindən, onlardan yerində, məqsədəuyğun biçimdə istifadə etməsindən, dil-nitq normalarını gözləməsindən, nitq aktının fərdiliyindən, sosial aidliyindən və mədəni səviyyəsindən asılı olub. Onun məqalə və çıxışlarının dili və üslubu göstərir ki, o, ümumxalq dilinə mənsub olan vasitələri yalnız öz subyektiv zövqünə, mövzusuna və məqsədinə uyğun olaraq seçib işlədib. Bu mənada ədibin fərdi üslubu ümumxalq dilinin fərdi keyfiyyətlərindəndir.

Bir çox müasirləri kimi M.Ə.Rəsulzadə də zamanın ən demokratik ideyaları səviyyəsində dayanırdı. Onun ictimai-siyasi publisistikasında xoş və işıqlı gələcəyə, mədəni həyata, oyanış və azadlığa dərin inam, güclü çağırış hissi, fəal polemik ton güclü idi. Sabahkı hadisələri qabaqlamaq, görmək və onu təhlil etmək bacarığı publisistin üslubunu səciyyələndirir. M.Ə.Rəsulzadə də dövrün ədəbi dil normalarını israrla məqalə və məktublarında tətbiq edərək məcburiləşdirir, sabitləşdirir, oxucu kütləsinə çatdırıb təbliğ edir, digər tərəfdən, ədəbi dili xalq dili materialına yaxınlaşdırır, əcnəbi ünsürlərə qarşı ardıcıl mübarizə aparırdı.

M.Ə.Rəsulzadə publisistikasının dili ictimai-siyasi üslubun mühüm tərkib hissələrindən biridir. Onun üslub tərzində dilin elmi, siyasi və bədii çalarları aydın sezilir. O, dil məsələlərini mühüm həyati məsələ sayır və bu məqsədlə də yazırdı ki, “qanunlar dövlətin kontor dilində olmalıdır. Maliyyə işləri də kontor dilində aparılmalıdır” (“Tərəqqi” qəzeti, 1 iyun 1909). Ədib kontor dili deyərkən ədəbi dili - dövlət dilini nəzərdə tuturdu. O, təkcə xalqın azadlığı, müstəqilliyi uğrunda deyil, eyni zamanda, Azərbaycan dilinin inkişafı, təmizliyi, tərəqqisi üçün fəal mübarizə aparıb.

Parlamentin iclaslarında M.Ə.Rəsulzadə dil haqqında, onun işləkliyi barədə müsbət təkliflər verirdi. 1918-ci il dekabrın 30-da keçirilən 6-cı iclasda Gürcüstan parlamentindən Azərbaycana göndərilmiş bir təbrik teleqramı rusca olduğu üçün M.Ə.Rəsulzadə buna etiraz etmişdi: “Mən təklif edirəm ki, bundan belə parlamentə gələn teleqraflar qabaqca türkcəyə tərcümə edilib oxunmalı. Və lazım gələrsə, rusca da oxunsun. Burası Azərbaycandır. Lisani-rəsmimiz türkcədir”. O, “Yeni lisançılar və türkçülər”, “Dil ictimai bir əməldir” adlı məqalələrində Azərbaycan dilini göz bəbəyi kimi qorumağı xalqın qarşısında ən mühüm problem kimi qaldırırdı.

Onun siyasi publisistik dili yaşadığı dövrün bir sıra mətbu orqanlarında - “İrşad”, “Təkamül”, “Dəvət”, “Yoldaş”, “Tərəqqi” və s. qəzetlərində öz əksini tapıb. Bu qəzetlərdə Azərbaycanın yeni ictimai-şəraitinə uyğun spesifik söz və termin yaradıcılığı üstünlük təşkil edirdı. Gələcəkdə bu qəzetlərin dil və üslubunu öyrənmək üçüm M.Ə.Rəsulzadənin həmin yazılarının mühüm əhəmiyyəti var. Bir dilçi kimi də əsərlərində bir sıra coğrafi adların (toponimlərin) semantikasını verməyə çalışırdı. Məsələn, “Təbriz - saf, bir hava şəhəri olub xəstəlikləri dəf edən bir yerdir. Zatən burasını da anlatmaqdadır. Təbriz, yəni qızdırma tökən, qızdırma dağıdan” (Azərbaycan xatiratından Təbriz” adlı məqalədən).

M.Ə.Rəsulzadənin çıxışlarında nitq səviyyəsi çox yüksək idi. Həmin çıxışlarda Azərbaycan dilinin gözəlliyi, gücü, əzmkarlığı, kəsəri duyulurdu: “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!”, “İnsanlara hürrət, millətlərə istiqlal”.

Professor Qəzənfər Kazımov yazır ki, M.Ə.Rəsulzadənin publisistik üslubunda ezop, əks-söyləmə manerasından geniş istifadə edilib. Ezop manerası ona təkcə hücum, mübarizə silahı deyil, həm ört-basdır, müdafiə vasitəsi kimi lazım olub. Onun dili siyasiləşmiş olsa da, ana dilinə sevgini saxlayır. M.Ə.Rəsulzadə dərin, mükəmməl dil birliyinə yiyələnmiş bir şəxsiyyət olmaqla yanaşı, türk dillərini, ana dilini həssaslıqla duyurdu: “Türk lisanı başlıca qəvaidən ibarətdir. Yəni türk dili lüğətə əhəmiyyət verməz, hər lisandan bəyəndiyi kəlməyi alıb öz malı kimi asanlıqla öz qəvaidi-sərfiyyə və nəhviyyəsinə tətbiqən təsrif edər”.

M.Ə.Rəsulzadə bəzi məsələlərdə, o cümlədən dildə öz yolunu azanlara kəskin sözünü deyə bilirdi: “Dağları dərələrə əvəz etmək istəyənlərə, öz millətini unudub da vətənə xəyanət edənlərə minlərcə lənət!”. O, bu düşüncədə idi ki, “hər dilin özünəməxsus yaraşığı var, bu yaraşıq dilin içində gizlənmişdir, dil işləndikcə bu yaraşıq ortaya çıxır; borc almaqla xəzinə xəzinə olmaz” başqa dillərdən söz almaqla dil dil olmaz” (“Həyat”, 1905, № 35). O, terminlərin türkləşdirilməsinin tərəfdarı olub. Yazırdı ki, imla məsələsində ümumi ədəbi əsaslara dayanmalı və mümkün qədər başqa türkcələrlə olan ortaq xüsusiyyətləri qorumağa səy göstərmək gərəkdir.

Onun söylədiyi nitqlər həmişə mükəmməl və səmimi olardı. M.Ə.Rəsulzadənin məqalə, çıxış və digər publisistik əsərləri ideya-estetik keyfiyyətlərinə görə həm dövrü üçün, həm də indiki dövr üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bir sözlə, Azərbaycan ədəbi dilinin Cümhuriyyət dövrü M.Ə.Rəsulzadənin ədəbi-publisistik fəaliyyətindən ayrılmazdır. Ədibin parlaq və alovlu nitqlərində, publisistik düşüncələrində ana dili “Azərbaycan qayəsi” kimi, mübarizə yolu kimi ötüb keçir. Dövrün bir sıra qəzetlərinin ideya-siyasi istiqamətini öyrənmək, M.Ə.Rəsulzadənin ictimai-siyasi məsələlərə münasibətini aydınlaşdırmaqdan ötrü onun bədii dili, publisistik məqalələrinin ictimai-siyasi və lüğət tərkibi zəngin və qiymətli material verir.