Bakı, 4 dekabr, AZƏRTAC

Qərbi Azərbaycan İcmasının sədri, Milli Məclisin deputatı Əziz Ələkbərli Qərbi Azərbaycan kəndləri ilə bağlı araşdırmalar aparıb. AZƏRTAC Əziz Ələkbərlinin “Qərbi Azərbaycan kəndləri” seriyasından növbəti yazısını təqdim edir.

Sarvanlar kəndi Zəngibasar mahalında, Zəngibasar rayonunun mərkəzi olan Uluxanlı qəsəbəsindən 6 kilometr cənub-qərbdə, Zəngi çayının sağ sahilində yerləşir.

Kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşamışlar.

Mənbələr bu kəndin Sarvanlar adı ilə 1501-ci ildən məlum olduğunu təsdiq edir (B.Budaqov, Q.Qeybullayev). “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə (1728) Gərni nahiyəsinin Zarvancıq kəndi kimi qeydə alınıb, kəndin Hüseyn Xəlil oğlunun timarı olduğu və bu timardan dövlətin ildə 3 min ağça gəlir götürdüyü göstərilib. İvan Şopenin araşdırmasında (1832) və sonrakı mənbələrdə (1873, 1886 və s.) isə kənd Uliya Sarvanlar adı ilə qeydə alınıb.

Kəndin Uliya Sarvanlar adı iki komponentdən ibarət olub: ərəbcə yuxarı, (“böyük” mənasında da başa düşülə bilər - Ə.Ə.) anlamında olan “uliya” sözündən və “dəvəçi“, “dəvə saxlayan“ mənası bildirən “sarban” sözündən. Lakin məlum olduğu kimi, gəngərli türk tayfasının çoxlu soylarından (qızıllı, pirhəsənli, qarabəylər, cağatay, hacılar, qaradolaqlı, qaracalar, əlixanlı və s.) biri də sarbanlardır. Üstəlik, tədqiqatçıların (B.Budaqov, Q.Qeybullayev; S.Mirmahmudova) belə bir fikri ilə razıyıq ki, tayfanın adı dəvəçiliklə əlaqədar olaraq yaranıb.

İ.Şopendə (1832) Zəngibasar mahalının Uliya Sarvanlar kəndində 28 təsərrüfatda 153 nəfər (86 kişi, 67 qadın) müsəlman əhalinin yaşadığı göstərilib.

1873-cü ilin statistik məlumatlarında Zəngi çayı kənarında yerləşən kənddə əhalinin sayı 110 təsərrüfatda 970 nəfərə (516 kişi, 454 qadın) çatıb. Həmçinin kənddə bir məscid qeydə alınıb.

1886-cı ildə kənddə 156 təsərrüfatda 1024 nəfər (590 kişi, 434 qadın) azərbaycanlı yaşayıb. Uliya Sarvanlar kəndinin Ağmanqan yaylağında Bulaqlıyurd adlı yaylaq yeri olub.

Kənd əhalisinin sayı 1905-ci ildə 1465 nəfərə, 1914-cü ildə 1910 nəfərə çatıb.

1918-ci ildə kənd erməni daşnaklarının aramsız hücumları nəticəsində dağıdılıb, əhalisinin bir hissəsi qətlə yetirilib, sağ qalanlar kənddən qovulub. Əhali Türkiyə və İran ərazilərinə mühacirət edib.

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində kəndin qaçqın əhalisinin az bir qismi vətənə qayıdıb, 1922-ci ildə onların sayı 372 nəfər, 1926-cı ildə 418 nəfər, 1931-ci ildə 404 nəfər olub.

1950-ci illərdə kənd kolxozunun bazasında tərəvəzçilik sovxozu yaradılıb, kənddə orta məktəb, tibb məntəqəsi, kitabxana, klub və s. sosial obyektlər fəaliyyət göstərib.

1988-ci ildə Qərbi Azərbaycan türklərinin növbəti soyqırımı zamanı kənd əhalisinin bütün var-dövləti əllərindən alınaraq vəhşicəsinə qovulub. Bu hadisələr zamanı Sarvanlar kəndindən iki nəfər - Abbas Mürsəl oğlu Əliyev və Bəxtiyar Məhəmməd oğlu Abbasov ermənilər tərəfindən qəddarlıqla qətlə yetirilib.

Kəndin əvvəlki Uliya Sarvanlar adı sovet dövründə rəsmi sənədlərdə Sarvanlar kimi qeydə alınıb və Sarvanlar adı 1991-ci il aprelin 19-da dəyişdirilərək Sis qoyulub.

XXX

Sarvanlar kəndinin ərazisində beş qəbiristanlıq olub. Onlardan biri Ərzənli körpüsünün yanında, digəri Qara Şor deyilən yerdə, üçüncüsü Dəmirçi kanalının yanında (burada çoxlu qoç başdaşıları vardı), dördüncüsü “Ocaq“ ziyarətgahının yanında, beşincisi Qarasuyun kənarında yerləşirdi.

Kəndin XIX əsr tarixində Şeyx Əbdüləlinin xüsusi yeri var. Onu Çılpaq Axund da adlandırırdılar. O, Xoy şəhərindən gəlmişdi, Sarvanlar kəndində mollaxanada kənd uşaqlarının dini təhsili ilə məşğul olurdu.

1918-ci ilə qədər kəndin qlavası Vəli adlı şəxs olub. Hamı onu Qlava Vəli deyə çağırırdı. 1918-ci ildə bütün Sarvanlar camaatı kimi, Qlava Vəlinin ailəsi də Türkiyəyə mühacirət edib. Bölgədə sovet hökuməti qurulduqdan sonra kənd camaatı ilə birgə onlar da doğma yurda qayıdıblar. Lakin tezliklə sovet hakimiyyətinin mahiyyətini dərk edən Qlava Vəli ailəsi ilə bir yerdə Türkiyəyə gedərək İqdırda yaşayıb.

Kənd camaatının Qara Pirim ocağı, Soybulaq və Ağbulaq inanc yerləri olub.

Keçmişdə kəndin Qənbər, Tanrıverdi, Sadıq kimi məşhur qaçaqları, Məhərrəm, Arıq Həşim, Musa kişi, Cəfər, Bala bəy, Müseyib, Qurbanəli, Naxırçı Abbas kimi el pəhləvanları, Abo kişi (sınıqçı), Xanım arvad (sınıqçı, türkəçarəçi), Sadıq Sadıqov (türkəçarəçi), Matan (sonsuzluq və s. xəstəliklərin türkəçarə ilə müalicəsi) kimi xalq təbibləri vardı.

Repressiya illərində kəndin nüfuzlu və varlı şəxsiyyətləri sürgün edilib, yaxud da təqiblərdən yaxa qurtarmaq üçün Türkiyəyə köçüblər. Məsələn, Şeyx Məhəmməd nüfuzlu din xadimi idi, Xoy şəhərində dini təhsil almış, İrəvanda Göy məscidin və Uluxanlı məscidinin baş mollası olmuşdu. 1937-ci ildə Qazaxıstana sürgün edildi. Məmmədəli bəy həbs edilərək, zindanda öldürüldü.

1948-1953-cü illər deportasiyası Zəngibasar rayonunun başqa kəndləri kimi, Sarvanlardan da yan ötməmiş, 1952-ci ilin mayında kəndin bütün əhalisi zorla Azərbaycanın Sabirabad və Saatlı rayonlarına köçürülmüşdü. 1953-1959-cu illərdə sarvanlıların, demək olar ki, hamısı geriyə qayıtdı.

Kəndin iqtisadiyyatında balıqçılıq xüsusi yer tuturdu. Burada sahəsi 1200 hektar olan böyük bir ərazidə balıqçılıq təsərrüfatı yaradılmışdı. Bu ərazidə 7 göl yerləşir, təsərrüfatda ildə 1600 ton balıq yetişdirilirdi. Bundan 1000 tonu “Ermənistan“ ərazisində reallaşdırılır, 600 tonu Moskvaya göndərilirdi.

Sarvanlar kəndinin iqtisadi həyatında əkinçilik və heyvandarlıq da xüsusi yer tuturdu. Burada 120 hektar əkin sahəsi vardı. Bundan təkcə 20 hektarı taxıl sahəsi idi. Bu böyük ərazidən 2700 ton məhsul götürülürdü. Sovxoz ildə 180-200 ton ot yemi tədarük edirdi.

Ermənilərin bütün təqib və təzyiqlərinə baxmayaraq, Sarvanlar kənd camaatı 1988-ci ilin noyabrına qədər kəndi tərk etmədilər. Noyabrın 26-da erməni saqqallıları kəndə gələrək əhalidən üç gün ərzində kəndi və rayonu tərk etməyi tələb etdilər. Kənd sovetinin sədri Vaqif Hüseynov ermənilərin bu özbaşınalığı barədə RPK-nin 1-ci katibi Harutunyana və RİK sədri Gevorkyana məlumat verəndə onlar “gedin Qarabağ komitəsi üzvlərinin tələbinə əməl edin” cavabını verdilər. Üç gün sonra içərisi “saqqallı“larla dolu 20-25 “İkarus” avtobusu kəndə daxil oldu, Bakıdan gələn ermənilərlə evlərini dəyişmək bəhanəsilə camaatı zorla məktəbin zalına doldurdular. Sonra erməni yaraqlıları kəndə soxularaq bütün evləri talan etdilər. Kənd camaatı isə əsgərlər tərəfindən hərbi maşınlarla Naxçıvan istiqamətinə - Sədərək kəndinə daşındı.

Sarvanlar kəndinin camaatı bu gün əsasən Bakı şəhərində, Tovuz rayonunda, az sayda da Gəncə, Göygöl, Şəmkir, Tərtər, Sabirabad, Şirvan və Naxçıvanda məskunlaşıblar.

Kəndin toponimləri

Su çıxmaz, Adalar, Qara Şor, Orta yol, Qəmbər biçənəyi, Anqutdu qobusu, Dik yer, Xatun arxı yeri, Düz biçənək, Cillik, Saatlı, Uluxanlı bucağı, Məmmədxan, Novruz yeri, Qara şor qobusu, Kanal arası, Xədicə bulağı, Əhməd qobusu, Yeddilər, Qancıq ölən, Quş yeyən, Çınqıllıq, Ağanın yeri, Həsənbaba, Daşlı qobu, Selim hasarı, Allahyar, Sarı, Sutökülən, Yolarası, Qulaməlinin qamışlığı, Körpü altı, Gülavdı, Güllüklü, Qarağaclı, Ağacarx, Ərzənli körpüsü.

Yaylaqlar: Qızılziyarət, Üçtəpə, Naltəpə, Dəvəqayası, Ağmanqan, Bəyin yurdu, Teymurun yurdu.

Bulaqlar: Araxlı bulağı, Xan bulağı, Şor-şor bulaq və ya Həcinin bulağı, Şahbulaq, Buzlu bulaq, Qırxbulaq, Qoşabulaq, Qızılbulaq, Ağbulaq, Soybulaq, Qum bulağı, Ərik bağçası bulağı...

Məhəllələr: Xutor, Qırxbulaq məhəlləsi, Əyribucaq, Orta məhəllə, Kəmmədin məhəlləsi, Ağəlilər məhəlləsi,- Kürdlər məhəlləsi, Ərik məhəlləsi.