Moskva, 7 aprel, AZƏRTAC 

Xəbər verildiyi kimi, aprelin 3-də Sankt-Peterburq metrosunun “Texnoloqiçeskiy institut” stansiyasında törədilən terror aktı nəticəsində 14 nəfər həlak olub, 45 nəfər yaralanıb. Həmin gün Sankt-Peterburq metrosunda daha bir terror hadisəsinin qarşısı alınıb. “Ploşad Vosstaniya” stansiyasında partlayıcı qurğu olan çanta aşkar edilərək zərərsizləşdirilib.

Sankt-Peterburq metrosundakı partlayış nəticəsində azərbaycanlı qız Dilbər Əliyeva həlak olub. Digər azərbaycanlı gənc Zaur Vəliyev isə yaralanıb. Rusiya Təhqiqat Komitəsinin məlumatına görə, partlayışı terrorçu-kamikadze, əslən Qırğızıstandan olan Rusiya vətəndaşı, 1995-ci il təvəllüdlü Əkbərjon Cəlilov törədib.

Hazırda Sankt-Peterburqda və Rusiyanın digər regionlarında Federal Təhlükəsizlik Xidməti və Rusiya Təhqiqat Komitəsi Əkbərjon Cəlilovu və ya terrorla əlaqəsi ola biləcək bütün şəxsləri yoxlayır. Rusiyanın güc strukturları xüsusi əməliyyatlar nəticəsində Orta Asiya respublikalarından gəlmiş səkkiz vətəndaşı saxlayıblar. Saxlanılan şəxslər Ə.Cəlilovun telefon danışıqlarının və elektron poçt vasitəsilə yazışmalarının təhlili nəticəsində müəyyən ediliblər. Onların Rusiyada qadağan edilmiş ekstremist təşkilatların üzvləri olduğu ehtimal edilir.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin aprelin 5-də MDB Təhlükəsizlik Orqanları və Kəşfiyyat Xidmətlərinin rəhbərləri ilə görüşüb. Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rəisi general-leytenant Mədət Quliyev və Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin rəisi general-mayor Orxan Sultanovun da iştirak etdikləri görüşdə terrorizmlə mübarizədə səyləri birləşdirməyin vacibliyi vurğulanıb.

Son günlərin hadisələrini təhlil edən analitiklər Rusiyada 2010-cu ildən sonra ən böyük terror aktı olan Peterburq hadisəsinə görə heç bir terror qruplaşmasının məsuliyyəti öz üzərinə götürməməsindən təəccüblənirlər. Məsələn, martın 24-də Çeçenistan hərbi hissəsində baş vermiş hücuma görə məsuliyyəti İŞİD terror təşkilatı öz üzərinə götürmüşdü. Bəs Peterburq partlayışına kim cavabdehdir?

Güc strukturlarındakı mənbələrin fikrincə, əgər Peterburq metrosundakı terror hadisəsinə görə hər hansı təşkilat məsuliyyəti öz üzərinə götürərsə, xüsusi xidmət orqanları diqqəti həmin qurumun ətrafında cəmləşdirəcək və onda həmin qrupun silsilə terror aktları törətmək şansı azalacaq. Bəlkə də terrorçular bu səbəbdən üzə çıxmırlar. Onlar ehtimal edirlər ki, Peterburq hadisəsinin təşkilatçıları Rusiyada yeni terror aktları planlaşdırırlar. Antiterror mütəxəssisləri Peterburq hadisəsi ilə bağlı üç versiya irəli sürürlər. Partlayışı heç bir təşkilatla əlaqəsi olmayan dini fanatik özbaşına törədib. İkinci ehtimala görə, bu, Rusiyaya qarşı terrorun başlanğıcı ola bilər və terror aktları davam edəcək. Üçüncü versiya isə hadisənin kəşfiyyat xarakterli olduğu ehtimalıdır. Məsələn, bu qış ərzində Peterburq metrosunun bu və ya digər stansiyasının terror təhlükəsinə görə bağlanması barədə məlumatlar tez-tez yayılırdı. Hətta hadisənin baş verdiyi gün, aprelin 3-də səhər Peterburq metrosunun “Çyornaya Reçka” stansiyası bağlanmışdı. Güc strukturları stansiyada partlayıcı qurğu olması barədə xəbəri yoxlayırdılar. Başqa sözlə, Peterburq terroru Rusiyada antiterror vəziyyətinin, güc strukturlarının fəaliyyətinin sınaqdan keçirilməsi kimi də qiymətləndirilə bilər. Ekspertlər hesab edirlər ki, İŞİD qruplaşması terror aktının təşkilatçısı olduğu halda 48 saat ərzində hadisəyə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürür. Əgər bu, baş vermirsə, deməli, ya terrorçunun həmin təşkilata aidiyyəti yoxdur, ya da partlayışı törədənlərdən sağ qalanı var və qruplaşma istintaq üçün ipucu vermək istəmir.

Ə.Cəlilovun təkbaşına terrorçu-kamikadze olması da ehtimal edilir. Ekspertlər deyirlər ki, son vaxtlar İŞİD qruplaşması daha bir metoda əl atıb. İndi terrorçu “mərkəz”dən idarə olunmur, o, hadisəni nə vaxt, harada, hansı vasitələrlə törətmək barədə özü qərar verir. Belə terrorçuları “tənha qurdlar” adlandırırlar.

Daha bir variant Orta Asiya amilidir. Partlayışın təşkilatçıları Rusiyada qarşıdurma yaratmaq, Orta Asiya respublikalarından gələn miqrantlara və müsəlmanlara qarşı nifrət toxumu səpmək məqsədi də güdə bilərlər. Bu isə cəmiyyətdə narazılığın və təşvişin yaranmasına səbəb olacaq.

Terror qruplaşmaları ilə əlaqəsi olan insanların axtarışları müxtəlif istiqamətlərdə aparılır. Hazırda gənclərin internet vasitəsilə ekstremist təşkilatlara cəlb olunması metodu geniş yayılıb. Terror təşkilatları öz üzvlərinin əksəriyyətini sosial şəbəkələrdə tapırlar. Müasir dövrdə şəbəkə terrorunun metodları artıq əvvəlkilərdən fərqlidir. Terrorçular hamı kimi adi həyat sürür, gizli görüşlər və yığıncaqlar keçirmirlər, sadəcə “mərkəz”dən göstəriş gözləyirlər. Əkbərjon Cəlilovun “Vkontakte” sosial şəbəkəsindəki səhifəsi yaşıdlarının səhifələrindən fərqlənir. O, digər gənclər kimi müxtəlif videolar və ya “selfilər” bölüşmür. Ə.Cəlilov sonuncu dəfə səhifəsinə doğum günündə, aprelin 1-də daxil olub. Ehtimal olunur ki, o, terror təşkilatları ilə məhz bu səhifəsi vasitəsilə əlaqə qurub. Bundan əlavə, hələlik təsdiqlənməmiş məlumatlara görə, Ə.Cəlilov İŞİD qruplaşmasının tərkibində Suriyada və ya İraqda döyüşüb.

Qırğızıstanın Oş şəhərində doğulmuş Ə.Cəlilov əslən özbəkdir. Hələ uşaq ikən ailəsi ilə birlikdə Sankt-Peterburqa gəlib. 2011-ci ildə ailəsi Qırğızıstana qayıdıb, lakin o, işləmək üçün Peterburqda qalıb və hətta Rusiya vətəndaşlığı ala bilib. Üç il əvvəl 20 yaşlı Ə.Cəlilovun Cənubi Koreyaya getdiyi bildirilir. Lakin gəncin həmin dövrdə Suriyada və ya İraqda silahlılara qoşulması istisna olunmur. Bir ay əvvəl Ə.Cəlilov doğulduğu Oş şəhərinə gedib, geri qayıdarkən birbaşa Sankt-Peterburqa deyil, Moskvaya gəlib. İstintaq onun Moskvada kiminlə görüşdüyünü də müəyyən etməyə çalışır.

Gələcək terrorçu-kamikadze internetdə bir neçə dini qrupun üzvü olub. Belə qruplardan biri ABŞ-da Boston marafonunda partlayış törətmiş Sarnayev qardaşlarının da vaxtilə üzv olduqları internet birliyidir. Bu cür qruplar adətən açıq təbliğatla məşğul olmadığından onları ekstremist yönümlü kimi qiymətləndirmək çətindir. Mütəxəssislər Ə.Cəlilovun qoşulduğu qrupların böyük beynəlxalq terror şəbəkənin bir hissəsi olduğunu bildirilər. Bu şəbəkələrin əsas məqsədi gəncləri dinc əhaliyə qarşı terrora cəlb etməkdir.

Əkbərjon Cəlilovun cəsədini götürmək və istintaqın suallarına cavab vermək üçün Sankt-Peterburqa gələn terrorçunun valideynləri hava limanında jurnalistlərə övladlarının cinayətkar olmasına inanmadıqlarını bildiriblər. Belə çıxır ki, terror təşkilatları kimi valideynlər və yaxınları da məsuliyyəti üzərlərindən atmağa çalışırlar.

Belə görünür, nə qədər ki valideynləri, dostları, tanışları, qonşuları gələcək terrorçunun formalaşmasının qarşısını almayacaq, onun niyyətlərindən və planlarından xəbərsiz olacaq “terror” sözü lüğətimizdə ön plana çıxacaq.

Fəridə Abdullayeva

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Moskva