Bakı, 18 iyul, AZƏRTAC

AZƏRTAC Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun elmi katibi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Aygün Bağırlı ilə Xalq şairi Səməd Vurğunun həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş söhbətini davam etdirir.

Söhbət zamanı dosent şairin şəxsi həyatının az bilinən aspektlərindən, insani keyfiyyətlərindən, ailəsi və ana dilinə münasibətindən danışıb.

– Bir insan və ata kimi Səməd Vurğunu necə xatırlayırsınız?

– Çox qayğıkeş, xeyirxah və insanpərvər bir insan kimi. Qızı Aybəniz xanım xatirələrindən birində məktəb illərində evində ad günü məclisi keçirdiyi və bütün sinif yoldaşlarının dəvət olunduğu barədə bəhs edir. Səməd Vurğun müxtəlif musiqi alətlərində - sazda, pianoda və skripkada mahir ifaçı idi. Həmin gün o, uşaqlar üçün musiqi ifa edərək evdə həqiqətən isti və şən bir atmosfer yaratdı.

Bir müddət sonra Aybənizin sinif yoldaşlarından biri ad gününü qeyd etməli idi. Həmin qız atasını müharibədə itirmişdi və kədərlə dedi ki, onun ad günü heç vaxt Aybənizin ad günü qədər şən olmayacaq. Bunu eşidən Səməd Vurğun biganə qalmadı. O, qızı ilə birlikdə hədiyyə alıb bu ailəni ziyarət etməyə getdi. Şair şəxsən şənlikdə iştirak edərək uşağa sevinc və əsl ailə istiliyi hissi bəxş etdi.

Bu, sonradan gözəl bir ənənəyə çevrildi: hər il Səməd Vurğun bu qızı ad günü münasibətilə təbrik etməyə gəlirdi. Bu sadə görünən hərəkət onun insanpərvərliyini, uşaqlara olan səmimi sevgisini və müharibədə atasını itirən ailəyə olan dərin diqqətini açıq şəkildə göstərir.

50 illik yubileyi ilə bağlı xatirələr də çox şeydən xəbər verir. Səməd Vurğunun 50 illik yubileyi qeyd olunanda o, ağır xəstə idi və təntənəli axşama qatıla bilmədi, tədbirdə baş verənləri radioda dinləyirdi. Yubileydən bir müddət əvvəl ona planlaşdırılan genişmiqyaslı tədbirlərdən danışdılar və şair cavab verdi: “Hansı yubiley? Yaşadığım hər gün mənim üçün bir yubiley olub. Azərbaycanda hər evdə gördüyüm sevgi mənim üçün əsl yubiley idi”.

Bu sözlər onun xalqla dərin əlaqəsindən və xalqın öz şairinə qarşılıqlı səmimi sevgisindən əyani şəkildə xəbər verir. Təsadüfi deyil ki, Mir Cəlal Paşayev deyirdi: “Səməd Vurğun hər bir Azərbaycan ailəsinin üzvüdür”.

– Səməd Vurğunun öz xüsusi yaradıcılıq vərdişləri var idimi?

– Bəli, ailə üzvlərinin xatirələri onun yaradıcılığa münasibəti haqqında bir çox maraqlı detalları öyrənməyə imkan verir. Onlar deyirlər ki, Səməd Vurğun hər səhər yuxudan oyanıb kostyum geyinir, qalstuk bağlayırdı və qüsursuz görünüşdə yazı masası arxasına otururdu. Evdəkilər onun sanki bir yerə getməyə hazırlaşdığını düşünürdülər, şair isə kabinetinə keçib işə başlayırdı.

Bu, ilk baxışdan sadə bir vərdiş, yazı işinə nə qədər hörmət və məsuliyyətlə yanaşdığını açıq şəkildə göstərir. Onun üçün masa arxasındakı iş gündəlik bir iş deyil, daxili konsentrasiya, nizam-intizam tələb edən vacib və demək olar ki, müqəddəs bir missiya idi.

Şairin tərcümə fəaliyyəti ilə bağlı maraqlı bir hekayə də yaddaşlarda qalıb. Məlumdur ki, Səməd Vurğun Aleksandr Puşkinin mənzum romanı olan “Yevgeni Onegin”i Azərbaycan dilinə tərcümə edib. Bağında tərcümə üzərində işləyərkən ehtiyat edirdi ki, Puşkin dilinə və üslubuna uzun müddət qərq olmağı mətni istər-istəməz Azərbaycan dilinin milli ruhundan uzaqlaşdıra bilər.

Buna görə də o, həyat yoldaşı Xavər xanımdan onun işlədiyi zaman Azərbaycan xalq və aşıq melodiyalarını səsləndirməyi xahiş edirdi. Şair əmin idi ki, doğma musiqinin səslənməsi tərcümədə milli koloriti, dilin təbiiliyini və daxili intonasiyasını qorumağa kömək edəcək.

Səməd Vurğunun ana dilinə olan xüsusi münasibəti təkcə ədəbi yaradıcılığında deyil, həm də ailə həyatında özünü göstərirdi. O, uşaqlarının Azərbaycan dilində təhsil almalı olduğuna qəti şəkildə əmin idi. Xavər xanım oğlu Yusifi məktəbin rus bölməsinə yazdırmaq istəyəndə şair qəti şəkildə razılaşmadı. O deyirdi: “Oğlum atasını tərcümədə oxusaydı, bu, mənim üçün faciə olardı”.

Növbəti səfərindən əvvəl Səməd Vurğun özü Yusifin sənədlərini məktəbin Azərbaycan bölməsinə təqdim etdi. Xavər xanım sonradan oğlunu qeydiyyatdan keçirməyə gələndə məlum oldu ki, şair artıq bu məsələni həll edib. Bu epizod Səməd Vurğunun ana dilinə və onun qorunmasına verdiyi böyük əhəmiyyəti əyani şəkildə nümayiş etdirir.

– Səməd Vurğun övladlarına hansı mənəvi dəyərləri aşılayıb?

– Səməd Vurğun erkən yaşlarından uşaqlarına mədəniyyət, elm və incəsənət sahələrində görkəmli şəxsiyyətlərə hörmət aşılamış, bunu əsl ziyalılığın ayrılmaz parçası hesab edirdi.

Ailə xatirələrində bir ibrətamiz hadisə qalıb. Bir gün tətildə olarkən Səməd Vurğun üç uşağını da özü ilə götürərək Üzeyir Hacıbəyli ilə görüşə gedir. Yolda onlara deyir ki, görüşəndə dərin hörmət əlaməti olaraq dahi bəstəkarın əlini öpməlidirlər.

Onlar çatanda Üzeyir Hacıbəyli skamyada oturmuşdu. Səməd Vurğun səmimi ehtiramını bildirərək onun qarşısında dayandı. Üzeyir Hacıbəyli onu dəfələrlə yanında oturmağa dəvət etsə də, şair nəzakətlə imtina edirdi. Səməd Vurğun Üzeyir Hacıbəylini “Azərbaycan musiqisinin peyğəmbəri” adlandıraraq onun milli mədəniyyət tarixindəki müstəsna rolunu vurğulayırdı.

Bu hərəkəti ilə o, dahi musiqiçiyə olan şəxsi hörmətini nümayiş etdirməklə yanaşı, həm də övladlarına həyatlarını mədəniyyətə və xalqına xidmət etməyə həsr edən insanlara necə davranmaq lazım olduğu barədə canlı örnək olurdu.

Təsadüfi deyil ki, onun oğulları Yusif və Vaqif Səmədoğlu sonradan Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətində görkəmli simalara çevrildilər və ailədə qurulmuş mənəvi ənənələri şərəflə davam etdirdilər.

– Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirlərin keçirilməsini necə qiymətləndirirsiniz?

– Səməd Vurğunun yaradıcılığı həmişə dövlətin diqqət mərkəzində olub. Belə ki, 1975-ci ildə, o vaxt Azərbaycan Respublikasına rəhbərlik edən Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə ölkəmizin ilk ədəbi-memorial muzeylərindən biri olan Səməd Vurğunun ev-muzeyi açılıb. Daha sonra ölkədə digər görkəmli Azərbaycan yazıçı və şairlərinin də ev-muzeyləri yaradılıb.

Müxtəlif illərdə Səməd Vurğunun yubileylərinin qeyd edilməsi ilə bağlı dövlət səviyyəsində qərarlar qəbul edilib. Bu il də istisna olmadı: Prezident İlham Əliyev şairin anadan olmasının 120 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncam imzaladı.

Bu sənədə uyğun olaraq, ölkə daxilində elmi konfranslar, ədəbi gecələr, yaradıcılıq görüşləri, Səməd Vurğunun həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş digər tədbirlər keçirilir. Onun irsi yenidən dərin tədqiqat mövzusuna çevrilir, əsərlərinin müxtəlif dillərə tərcüməsi və nəşri üzrə iş davam etdirilir.

Bu yaxınlarda öyrəndim ki, Səməd Vurğunun əsərləri polyak dilinə tərcümə olunaraq Polşada nəşr olunacaq. Bundan əlavə, onun həyat və yaradıcılığı haqqında məqalələr toplusu hazırlanır, ədəbi irsinin təbliği isə xaricdə də davam etdirilir.

Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinin qeyd edilməsi sadəcə görkəmli şairin xatirəsinə ehtiram deyil, həm də dövlətin Azərbaycan ədəbiyyatına, milli mədəniyyətə və mənəvi dəyərlərə verilən yüksək qiymətin sübutudur.

Səməd Vurğun poeziyada istedadını parlaq şəkildə nümayiş etdirib, dramaturgiyada Azərbaycanın zəngin tarixini bədii şəkildə təsvir edib, ictimai fəaliyyəti ilə isə xalqa və dövlətə daim xidmət göstərib. O, milli mənəvi irsin qorunması və populyarlaşdırılmasına, eləcə də Azərbaycan ədəbiyyatının ölkə hüdudlarından kənarda inkişafına çox böyük töhfə verib.

_{Müxbir – Günel Alıyeva}

_{Foto – Səfiyar Məcnun}