Bakı, 30 aprel, Pərvanə Qafarova, AZƏRTAC

Texnologiyanın inkişafı insanların həyatına komfort və bir sıra funksiyalara asan şəkildə əlçatanlığı təmin etməklə yanaşı, mənfi təsir göstərdiyi sahələri də var. Belə ki, bu yaxınlarda alimlər süni intellekt və ChatGPT-nin insanların sosiallaşmasına ciddi problemlər yaratdığını müəyyən ediblər. Bu gün biz süni intellektin cəmiyyətdə sürətlə yayıldığını müşahidə edirik: ChatGPT artıq insan ünsiyyətini əvəz edir. İnsanlar məsləhət üçün ailə üzvünə, dostuna və ya mütəxəssisə müraciət etmək əvəzinə, sualını süni intellekt əsaslı proqrama ünvanlayır. Artıq xarici bir neçə araşdırmanın nəticələri də bunu sübut edir ki, bu halın həm müsbət, həm də mənfi tərəfləri var. Çünki nəticədə insanlar içlərinə qapanır, tənhalığa, təkliyə meyil edirlər.

Ümumiyyətlə, texnologiyanın inkişafının insanların gündəlik həyatına, onların psixoloji vəziyyətinə necə təsir göstərdiyi barədə AZƏRTAC-ın suallarını psixoterapevt, klinik psixoloq Zöhrə İslamzadə cavablanıdırıb.

Psixoterapevt bildirib ki, texnologiya inkişaf etdikcə, insanların real həyatda aktivliyi nisbətən azalmağa doğru gedir: “Çünki texnologiyadan istifadə edən insanlar, xüsusən də yeniyetmələr və gənclər arasında biz bunu görürük, davamlı olaraq yeni məlumatlar əldə edirlər. Davamlı yeni məlumatın əldə edilməsi beyində dopaminin ifrazına təsir edir, bu da öz növbəsində qısa müddətli həzzin formalaşmasına gətirib çıxarır. Bu artdıqca hər dəfə 15-20 saniyədən bir yeni məlumat, yeni dopamin əldə edir insan. Daha sonra insan texnologiyadan uzaqlaşdıqda real həyatda bu qədər çox məlumat əldə edə bilmir. Buna görə də insanda həzz azalması baş verməyə başlayır. Bu zaman biz gənclərdən ən çox nə eşidirik?

“Sıxılıram, evdə otura bilmirəm, çölə çıxıram, heç nəyin mənası yoxdur. Dostlarımla da görüşürəm, həzz ala bilmirəm”. Niyə görə? Çünki beynimiz davamlı olaraq dopamin istəyir. Texnologiyanın mənfi tərəflərindən ən önəmlisi əslində budur ki, bizim dopaminimizin ifrazında artıq problemlər yaranmağa başlayır və biz depressiv hala daha meyilli oluruq”, - deyə psixoloq Zöhrə İslamzadə qeyd edib.

Texnologiyanın insan həyatına müsbət tərəfləri, əlbəttdə ki, çoxdur. Hazırda ChatGPT-dən ən çox gənclərimiz istifadə edir. Bəzi psixi pozuntular var ki, misal üçün təşviş pozuntusu zamanı bəzi insanlarda panik ataklara rast gələ bilirik. Panik atakların gəlmə anında yanında psixoloq olmayan və yaxud da yanında ailə üzvü, dostu-tanışı olmayan bir şəxs ChatGPT ilə söhbət edərək nisbətən özünü sakitləşdirə bilər. Çünki bir sıra süni intellekt proqramlarında müəyyən kliniki baza var. Bu proqram insanın başını necə qatacağını, hansı sualları necə verəcəyini bilir. Misal üçün, panik atak keçirən bir insan cəmiyyət içərisindədir, şəxslər ona yaxınlaşır və müxtəlif suallar verir– “Yaxşı hiss edirsən özünü?”, “Ürəyin bulanmır ki?”, “Başın dönmür ki?” suallarla onun fikrini bədəninə yönəndirirlər.

Bu əslində panik atakı daha da gücləndirən bir şeydir. ChatGPT isə artıq panik atakın nə olduğunu bilir. Bu hallarda necə davranmaq lazım olduğunu bildiyi üçün müsbət fərqli suallar verir və insanı öz bədənindən uzaqlaşdırmağa başlayır. Artıq öz bədənindən fikri uzaqlaşan şəxsdə panik atakın sönməsini müşahidə edirik.

Yəni, ilkin psixoloji yardımı üçün əslində texnologiyanın müsbət tərəfləri çoxdur. Lakin çox təəssüf ki, bəzi şəxslər bunu artıq ilkin psixoloji yardımdan keçirdib, daha dərin ünsiyyət üçün istifadə edirlər. Bu düzgün olmur, çünki süni intellekt nə qədər də kliniki bazası olsa da, emosional olaraq insanla bağ qura bilmir, onunla empatiya yarada bilmir. Nəticə etibarilə də süni intellekt insanı düzgün istiqamətə yönləndirmir. 

Son zamanlar valideynlərin ən çox şikayət etdiyi bir məsələ var ki, telefonları, planşetləri uşaqların əllərindən almaq olmur. İsterika halları baş verir. Bir çox hallarda uşaqlar artıq valideynləri təhdid edirlər ki – “mən yemək yeməyəcəm”, “heç nə oxumayacam”, hətta həyatı üçün lazım olan vəzifələrini yerinə yetirmir ki, valideynləri onlara mobil telefonu, planşeti versin.

Psixoloq vurğulayır ki, bunun yaranmasının da əsas səbəblərindən biri valideynin özüdür. “Hazırda, xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda, biz görürük ki, mobil telefon izləmədən onlar qida qəbul edə bilmirlər, udma aktını həyata keçirə bilmirlər. Televizora baxır, telefona baxır, ekrana tam fokuslanır. Bu zaman valideyn deyir – “Oğlum, ud”, ya “Qızım, ağzındakını çeynə”. Uşağın beyni o qədər ekrana fokuslanır ki, normal etməli olduğu hərəkətləri edə bilmir. Bu, təəssüf ki, 3-4 yaşından başlayır. Valideyn uşağın sakit dayanması üçün mobil telefon izlədərək uşağa qida verməyə başlayır. Sonra uşaq böyüyür, artıq yeniyetmə, gənc yaşına çatır və yenə də televizor, mobil telefon izləyərək qidalanır. Hazırda yetkin insanlar arasında da bu hallar çox yayılıb.

Biz məsləhət görürük ki, valideynlər uşaqlara mümkün qədər gec telefon, planşet verməlidirlər, onları texnologiya ilə daha böyük yaşlarda tanış etməlidirlər. Valideynlər düşünürlər ki, texnologiya dövrüdür, nə qədər tez tanış olsalar, o qədər yaxşıdır. Ancaq düşünürəm ki, texnologiya tez öyrənilə bilən, başa düşülən bir şeydir. Ona görə də, valideynlər uşaqları bacardıqları qədər gec, daha böyük yaşlarında texnologiya ilə tanış etməlidir. 3-5 yaşda uşaqlara, biz ümumiyyətlə, telefon və planşetə baxmağı tövsiyə etmirik. Amma valideyn mütləq ki, baxdırmağı düşünürsə, 15 dəqiqədən artıq ehtiyac deyil.

Çünki texnologiya uşaqların təxəyyülünün inkişafının qarşısını alır. Uşaqlar fikirləşə bilmirlər, analiz qabiliyyətləri inkişaf etmir. Əvvəlki uşaqlarda necə idi? Onların öz xəyal dünyaları olurdu. İndiki uşaqların xəyal dünyası - baxdıqları obrazlardır. Fərqli heç bir şey yoxdur. Ekranda nə görürlərsə, onu da xəyal edirlər. Ona görə də uşaqları texnologiyadan uzaq tutmaq lazımdır ki, təxəyyülləri də daha yaxşı inkişaf etsin”, - deyə psixoloq Zöhrə İslamzadə diqqətə çatdırıb.

Psixoterapevt süni intellektin insan psixologiyasına mənfi zərərlərindən birini də insanların getdikcə cəmiyyətdən təcrid olması olduğunu deyib: “Hazırkı dövrdə baxırıq ki, şəxslərin bir və ya ikidən artıq dostu olmur. Bu, şəxsiyyətlərarası münasibətlərə mənfi təsir göstərir. Süni intellekt sənin istədiyin cavabları verir. Çünki o artıq proqramlaşdırılıb. Sən hansı cavabı istəyirsənsə, bilir və onu verir. Sən onu daha çox sevməyə başlayırsan. Ancaq real həyatda belə deyil. Dostlarımızın sayı daha çox ola bilər, hər birinin müəyyən bir xarakteri var, hər hansı bir məsələyə müəyyən bir aspektdən yanaşır. Yaxınlarından istədikləri cavabı almayan zaman artıq insanlar ChatGPT-yə müraciət edir, yəni süni intellekti seçirlər. Bundan da qorunmaq üçün cəmiyyətdə insanlar ekrana nə qədər baxdıqlarına xüsusi diqqət etməlidir. Bunun üçün də artıq xüsusi proqramlar var.

Səhər oyanan kimi mobil telefona əl atmaq düzgün deyil. Təəssüf ki, çox zamanlar biz özümüz də və insanların əksəriyyəti yuxundan oyanan kimi mobil telefona baxırıq. Bunların fərqində olmaq lazımdır, ekrandan istifadə vaxtını azaltmaq lazımdır. Gün ərzində ekran vaxtının hesablanması çox önəmlidir. Biz psixoloqlar, seanslarda da psixoloji yardım edərkən müəyyən bir mənfi vərdişi saymağı tövsiyə edirik. Saydıqca mənfi vərdişləri get-gedə azaltmağa başlayır. Bu yolla biz pis vərdişimizdən nisbətən uzaqlaşa bilərik. Ən əsası, real insanlarla kommunikativ əlaqələr qurmaq, daimi ünsiyyətdə olmaq çox vacibdir. Bacardığımız qədər ailəmizlə və dostlarımızla, iş kollektivimizlə daha çox vaxt keçirmək lazımdır”, - deyə Zöhrə İslamzadə əlavə edib.