Bakı, 13 may, AZƏRTAC

ATƏT ümumilikdə fəaliyyət coğrafiyasında mövcud olan münaqişələrin nizamlanması prosesində effektiv və nəticəyönümlü sülhyaratma mexanizmi formalaşdıra bilməyən bir təsisat kimi yadda qaldı. Halbuki, təşkilat yaradılarkən əsas məqsəd Avropa və postsovet məkanında təhlükəsizlik arxitekturasının qorunması, münaqişələrin qarşısının alınması və davamlı sülhün təmin edilməsi idi. Bu məqsədlə ATƏT-in müxtəlif formatları fəaliyyət göstərirdi. Xüsusilə Cənub-Şərqi Avropa və postsovet məkanında təşkilatın vasitəçilik missiyaları geniş mandat və maliyyə imkanları ilə təmin olunmuşdu. Lakin tarix və təcrübə göstərdi ki, ATƏT-in institusional imkanları real siyasi iradə ilə dəstəklənmədikdə bu mexanizmlər effektiv nəticə vermir.

Bu sözləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Mətbuat Şurası İdarə Heyətinin üzvü, politoloq Yeganə Hacıyeva deyib.

O bildirib ki, bu baxımdan ATƏT-in Minsk qrupu uğursuz və yarıtmaz vasitəçilik institutlarından biri kimi tarixə düşdü. Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış əraziləri təxminən 30 il Ermənistanın işğalı altında qaldığı dövrdə Minsk qrupu problemin həllindən daha çox status-kvonun qorunmasına xidmət edən mexanizmə çevrildi.

Faktiki olaraq bu format zaman keçdikcə işğalın nəticələrini legitimləşdirməyə və Azərbaycan torpaqlarının ilhaqını dolayı şəkildə rəsmiləşdirməyə yönəlmiş siyasi platforma təsiri bağışlayırdı.

"Ən ciddi məqamlardan biri isə Minsk qrupunun həmsədrləri olan ABŞ, Rusiya və Fransanın davranışı idi. Bu üç dövlət həm BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri, həm də nüvə dövlətləri olaraq beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin əsas qarantları hesab olunurlar.

Formal olaraq onlar beynəlxalq hüququn və BMT qərarlarının icrasına cavabdeh qüvvələrdir. Lakin Qarabağ məsələsində onların ortaq davranışı göstərdi ki, böyük güclərin maraqları əksər hallarda beynəlxalq hüquq prinsiplərindən üstün tutulur.

Bu dövlətləri birləşdirən əsas ortaq maraq Cənubi Qafqazda idarəolunan qeyri-müəyyənliyin saxlanılması, region üzərində geosiyasi təsir imkanlarının qorunması və münaqişənin tam həllindən daha çox onun nəzarətdə saxlanılması idi. Münaqişənin həll olunmamış qalması region dövlətlərini xarici güclərdən asılı vəziyyətdə saxlayır, onların siyasi və təhlükəsizlik manevr imkanlarını məhdudlaşdırırdı.

Bu səbəbdən uzun illər ərzində “danışıqlar prosesi” özü məqsədə çevrilmişdi.

Halbuki, BMT Təhlükəsizlik Şurası Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazilərindən qeyd-şərtsiz çıxmasını tələb edən dörd qətnamə qəbul etmişdi.

Lakin həmin qətnamələrin icrası təmin olunmadı. Bu isə beynəlxalq sistemdə ikili standartların və selektiv yanaşmanın açıq nümunəsinə çevrildi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri həmin qərarların qarantı olmaq əvəzinə onları siyasi maraqlar prizmasından şərh etdilər: lazım gəldikdə beynəlxalq hüququ müdafiə edən, maraqlarına uyğun gəlmədikdə isə icranı mümkünsüz hala gətirən mövqe nümayiş etdirdilər.

2008-ci ildən etibarən Minsk formatının Abxaziya və Cənubi Osetiya məsələlərində də aktivləşdirilməsi cəhdləri göstərdi ki, bu mexanizm postsovet məkanındakı digər münaqişələrdə də real nəticə vermək iqtidarında deyil. Həmin təşəbbüslər də nəticəsiz qaldı.

Minsk formatının ən uzunömürlü fəaliyyəti Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinin tənzimlənməsi və Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində olmuşdu.

Lakin onilliklər davam edən bu proses yekunda heç bir real nəticə ortaya qoymadı. Əksinə münaqişə dondurulmuş vəziyyətdə saxlanıldı və işğal faktı normallaşdırılmağa çalışıldı",- deyə Y. Hacıyeva vurğulayıb.

Politoloqun sözlərinə görə, 2020-ci ildə Azərbaycan öz torpaqlarını hərbi-siyasi yolla işğaldan azad etməklə beynəlxalq vasitəçilik institutlarının illərlə edə bilmədiyini özü həyata keçirdi. Bununla həm Minsk qrupunun siyasi iflası rəsmiləşdi, həm də böyük maliyyə və siyasi resurslar hesabına qurulmuş beynəlxalq “sülhyaratma sənayesinin” real effektivliyinin nə qədər zəif olduğu ortaya çıxdı.

Azərbaycan status-kvonu dəyişən və beynəlxalq hüququ öz gücü ilə bərpa edən ölkə kimi tarixə düşdü.

Son illərdə digər beynəlxalq təşkilatlarda da oxşar institusional iflic tendensiyası müşahidə olunur. Çünki təşkilatlar elan etdikləri prinsiplərlə real davranışları arasında uzlaşmanı itirdikdə onların legitimliyi və effektivliyi zəifləyir.

Beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqi, siyasi maraqların universal prinsipləri üstələməsi və ikili standartlar qlobal idarəetmə institutlarına inamı ciddi şəkildə sarsıdır.

Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyev tərəfindən həmin həqiqətlərin müxtəlif beynəlxalq platformalarda ardıcıl və açıq şəkildə ifadə olunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Dövlətimizin başçısı uzun illər ərzində mövcud olan vasitəçilik mexanizmlərinin faktiki olaraq nəticə vermədiyini, əksinə status-kvonun qorunmasına xidmət etdiyini sistemli şəkildə beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmışdı.

Bu çıxışlarda Minsk qrupunun fəaliyyəti təkcə diplomatik tənqid deyil, həm də beynəlxalq idarəetmə sistemində struktur problemin ifşası kimi təqdim olunmuşdu.

Prezident İlham Əliyevin mövqeyinə görə, vasitəçilik missiyası yalnız formal səfərlər, protokol görüşləri və dövri bəyanatlarla məhdudlaşdıqda real sülh yaratmır, əksinə münaqişəni “idarə olunan böhran” vəziyyətində saxlamağa xidmət edir.

Bu baxımdan, 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycana səfər edən həmsədrlərə verilən siyasi mesaj da xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Artıq bu formatın real funksional ehtiyacının qalmadığı açıq şəkildə ortaya qoyuldu və həmsədrlərin Azərbaycana dəvət edilməməsi ilə faktiki olaraq Minsk qrupunun missiyasının başa çatdığı nümayiş etdirildi.

"30 ilə yaxın dövrdə həmsədrlərin regiona ardıcıl səfərləri çox zaman real həll mexanizmi yaratmayan, daha çox diplomatik protokol xarakteri daşıyan fəaliyyətə çevrilmişdi.

Bu proses bəzən “diplomatik turizm” kimi xarakterizə olunan, mahiyyət etibarilə isə status-kvonun idarə olunmasına xidmət edən mexanizm təsiri bağışlayırdı.

Xüsusi nümayəndə Anji Kasprşik də daxil olmaqla bəzi beynəlxalq nümayəndələrin fəaliyyətinə dair ictimai müzakirələr həmin missiyanın institusional effektivliyi ilə bağlı sualları daha da gücləndirirdi.

Beləliklə, ATƏT-in Minsk qrupu timsalında beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərinin uzunmüddətli nəticəsizliyi göstərdi ki, elan olunmuş dəyərlərlə real siyasi davranış arasında uzlaşma olmadıqda beynəlxalq təşkilatlar funksional böhranla üzləşir.

2020-ci ilin reallığı isə bu sistemin dəyişdirilməsinin nə qədər qaçılmaz olduğunu praktiki şəkildə təsdiqlədi",- deyə politoloq əlavə edib.