Bakı, 15 sentyabr, AZƏRTAC

Azərbaycan 1918-ci il mayın 28-də müstəqilliyini elan edib. Beləliklə, Azərbaycan Türk Dünyasında və Müsəlman Şərqində ilk Cümhuriyyəti qurmaqla tarixə düşdü. Həmin tarixdən 105 il keçir. Prezident İlham Əliyevin imzaladığı 2017-ci il 16 may tarixli Qərarla 2018-ci il “Cümhuriyyət ili” elan edildi və 2018-ci ildə Azərbaycan və Qafqaz İslam Ordusunun birləşmələri tərəfindən Bakının işğaldan azad edilməsinin 100-cü ildönümü qeyd olundu. Hər iki dövlət başçısının da hərbi paradda iştirakı və ölkə başçısının bu tarixi hadisəyə verdiyi önəm və tarixi günə başqa ölçü və məna qatıb.

15 sentyabr Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının və həmrəyliyinin təsdiqlənib tarixə düşdüyü mühüm gündür. Bir yumruq kimi birləşən iki qardaş xalqın düşmən qüvvələrinə vurduğu zərbə və hədə-qorxu türk qüdrətinin və kimliyinin uzun illər Qafqazda güclü olmasında mühüm rol oynayıb. Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycanı və onun paytaxtı Bakını heç bir qazanc və talan güdmədən azad etmək uğrunda apardığı müharibə və mübarizə nümunəsi tarixdə nadir hallarda rast gəlinən bir vəziyyətdir. Yeməklərini paylaşan, bir-birinin yarasını saran, bir-biri üçün dua edən iki qardaş qüvvə, Azərbaycan və Türkiyə əsgərləri Azərbaycanda müsəlman və türk varlığına son qoymağa çalışan düşmən qüvvələrinə qarşı çiyin-çiyinə dayanaraq böyük qələbə qazandılar. 1918-ci il sentyabrın 15-də türk ordusu Azərbaycan qoşunları ilə birlikdə Bakını düşmən işğalından xilas etdi.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu sözlər Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin sektor müdiri, Qərbi Azərbaycan Ziyalılar Şurasının üzvü Əfqan Vəliyevin “Bir millət, iki dövlətin şanlı zəfəri: 15 sentyabr 1918-ci il” sərlövhəli məqaləsində bəhs olunub.

Məqalədə, həmçinin qeyd edilib: “Azərbaycan 1918-ci il mayın 28-də müstəqilliyini elan edərkən paytaxt Bakı da daxil olmaqla, ölkənin bütün şərq hissəsi hələ də düşmən əsarətində idi. Çar Rusiyası kimi, hətta bolşevik Rusiyası da Qafqazdan və onun şah damarı olan Bakıdan əl çəkmək istəmirdi. Gah erməni daşnakları, gah da kayzer Almaniyası ilə müqavilə bağlayan bolşeviklər Azərbaycanı bölmək və parçalamaq bahasına da olsa, Bakı neftindən əl çəkə bilmədilər. Bolşeviklər ermənilərə dəstək verərək Bakıda mart faciəsini təşkil edib erməni cəlladı Şaumyanın köməyi ilə minlərlə günahsız insanın qətlə yetirilməsinə bais oldular. Ermənilər Şamaxı şəhərini yenidən viran qoyub, Lənkəran şəhərini qan içində boğdular. Bu vəziyyət qarşısında yeni qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Seymin dağılmasından dərhal sonra Bakının xilası üçün Osmanlı dövlətinə müraciət etdi və kömək istədi. 1918-ci il iyunun 4-də Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məmməd Əmin Rəsulzadənin başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti ilə Osmanlı hökumətinin ədliyyə naziri Xəlil bəy və Vehip Paşanın başçılıq etdiyi nümayəndə heyətləri arasında görüş keçirildi. Görüşdə Azərbaycan nümayəndə heyəti Azərbaycanın işğalçı qüvvələrdən təmizlənməsi və Bakının azad olmasını təmin etməyə köməklik göstərmək üçün Osmanlı hökumətindən hərbi yardım istədi. Birinci Dünya Müharibəsində Osmanlı dövləti məğlub olub ordusu və Osmanlı imperiyası çox zəifləsə də, Ənvər Paşanın nazir olduğu Osmanlı hökuməti Azərbaycan Milli Şurasının ərizəsini qəbul edərək Azərbaycana kömək məqsədilə Nuri Paşa komandanlığında ordunu Azərbaycana göndərmək qərarını verdi. Qafqaz İslam Ordusunun komandanı təyin edilən Nuri Paşa 1918-ci il 4 iyun müqaviləsindən xeyli əvvəl, mayın ortalarında müəllim zabitlərindən ibarət nümayəndə heyətinin başçısı kimi Azərbaycan Ordusunun qurulmasına kömək məqsədilə Mosulda komandanı olduğu ordudan ayrılıb Azərbaycana gəldi. Nuri Paşa Azərbaycandan Üçüncü Ordu Komandanı Vehip Paşaya göndərdiyi raportda Azərbaycanda ordu qurmaq üçün hər cür imkan və vasitələrin olduğunu, müəllim zabitə ehtiyac olduğunu və Komandanı olduğunu və Mosulda qalan müəllim zabit heyətinin də ən qısa zamanda Azərbaycana göndərilməsini xahiş etdi. Məlum olduğu kimi, həmin nümayəndə heyəti müharibə şəraiti və digər səbəblərdən Azərbaycana gedə bilmədi. İlk zabitlər məktəbi Gəncə şəhərində açılsa da, müstəqillik müharibəsi bu sahənin hərtərəfli inkişafına mane oldu.

1918-ci il iyunun 4-də Batumidə Osmanlı imperiyası ilə Azərbaycan arasında bağlanmış müqaviləyə əsasən, Azərbaycana göndərilən beşinci Qafqaz piyada diviziyası qısa müddətdə Azərbaycan əsgərləri ilə birləşərək Qafqaz İslam Ordusu adını aldı. 1918-ci ilin avqustunda on beşinci piyada diviziyasının dəstəklədiyi Qafqaz İslam Ordusu 1918-ci il sentyabrın 15-də Bakını “qırmızı istila”dan xilas etməklə Azərbaycandakı tarixi missiyasını qələbə ilə başa vurdu. Daha sonra sentyabrın sonu və oktyabrın əvvəllərində Dağıstanın azad edilməsi başlayanda Osmanlı İmperiyası Dağıstan süvariləri ilə birlikdə Dərbəndi, Təmər-Xan-Şura və Şamil-Qalanı bolşeviklərdən və digər qüvvələrdən təmizləyərək Terek-Kalaya yürüş etdi. Osmanlı İmperiyası və müttəfiqlərinin Birinci Dünya Müharibəsində məğlub olması xəbərini alan Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycanı və bütün Qafqazı boşaltmalı oldu. İmzalanan 1918-ci il 30 oktyabr tarixli Mudros müqaviləsinin 11-ci maddəsinə görə Osmanlı ordusundan Qafqazı boşaltmaq, 15-ci maddəsinə əsasən isə Bakının ingilislərin işğalına buraxılması tələb olunurdu.

Əgər Qafqaz İslam Ordusu öz vəzifəsini təhvil verib Azərbaycan ordusunu yaratmadan Azərbaycanı tərk etsəydi, hərbi-siyasi tarazlıq pozulacaq, Azərbaycanda və Qafqazda çox şey itiriləcək, Azərbaycanın taleyi təhlükə altına düşəcəkdi. Buna yol verməmək üçün Osmanlının yeni kabineti Qafqaz İslam Ordusunun Qafqazı boşaltması əmrindən iki gün sonra 1918-ci il 26 oktyabr tarixli və 5276 saylı sərəncamı imzalayır. Sərəncamda belə deyilir: “Xidmət etmək istəyənlər. Şimali Qafqazda və Azərbaycanda qalacaq”. Bu icazəyə əməl edərək Azərbaycan vətəndaşı olan Nuri Paşa Qafqaz İslam Ordusu Komandanlığından istefa verərək Azərbaycan ordusunda general rütbəsi ilə komandir oldu.

Mudros müqaviləsinin 11-ci maddəsinə əsasən Osmanlı hökuməti Zaqafqaziya və Şimal-Qərbi İranı boşaldıb, 15-ci maddəyə görə isə Batumi və Bakının ingilislər tərəfindən işğalına razılıq verməsi qərarından sonra Qafqaz İslam Ordusu 1918-ci il noyabrın 24-də Azərbaycanı tərk etdi. 1920-ci il aprelin 27-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bolşeviklər tərəfindən işğal edildikdən sonra təslim olmağı qəbul etməyən Azərbaycan ordusunun bir hissəsi Türkiyəyə gedərək Türkiyənin milli-azadlıq müharibəsində iştirak etdilər.

71 il sovet hakimiyyəti altında yaşayan Azərbaycan 1991-ci ildə sovetlərin dağılması prosesini fürsətə çevirərək başladığı müstəqillik savaşında qalib gələrək yenidən müstəqilliyini elan etdi. Azərbaycanın müstəqilliyini ilk tanıyan Türkiyə olub, iki ölkə arasında bir çox sahələrdə əməkdaşlıq və strateji tərəfdaşlıq sazişləri bağlanıb, qarşılıqlı əlaqələr yüksək səviyyəyə çatıb.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” prinsipi əsasında inkişaf edən Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri bu gün daha yüksək müstəviyə keçərək daha geniş məkana yayılıb. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi: “... Türkiyə-Azərbaycan artıq bir yumruqdur, bir ürəkdir, bir candır”.