“Əkinçi”nin prinsiplərindən rəqəmsal dövrədək
Bakı, 22 iyul, AZƏRTAC
Azərbaycan milli mətbuatının əsası sayılan “Əkinçi” qəzeti yalnız XIX əsrin maarifçilik tribunası kimi deyil, həm də müasir rəqəmsal jurnalistikanın əsas dəyərlərinin tarixi başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Həsən bəy Zərdabinin rəhbərliyi ilə nəşr olunan qəzetin ana dilinin qorunması, obyektivlik, maarifçilik və cəmiyyətə xidmət prinsipləri bu gün də rəqəmsal medianın qarşısında duran əsas çağırışlarla səsləşir. Texnologiyalar dəyişsə də, həqiqətin çatdırılması və ictimai şüurun formalaşdırılması missiyası dəyişməz qalır.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a müsahibəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin əməkdaşı Hacıməhəmməd Mahmudov deyib. O bildirib ki, 1875–1877-ci illərdə Həsən bəy Zərdabinin rəhbərliyi ilə nəşr olunan “Əkinçi” qəzeti Azərbaycanın ilk anadilli mətbuat orqanı olmaqla yanaşı, milli dirçəlişin, ictimai-siyasi və sosial-mədəni inkişafın istiqamətverici qüvvəsinə çevrilib. Qəzet feodal münasibətlərinə, dini xurafata və cəhalətə qarşı mübarizə apararaq xalqın maariflənməsinə və milli özünüdərk prosesinin formalaşmasına mühüm töhfə verib. M.F.Axundzadə, S.Ə.Şirvani və N.Vəzirov kimi görkəmli ziyalıların eyni ideya ətrafında birləşməsi də milli mətbuatın inkişafında mühüm rol oynayıb. XIX əsrin klassik çap mediası ilə XXI əsrin qlobal rəqəmsal jurnalistikası arasındakı əlaqənin aktuallığı, texnologiyalar dəyişsə də, əsas məqsədin eyni qalması ilə bağlıdır. “Əkinçi” zamanında informasiyanın insanları maarifləndirmək, həqiqəti əks etdirmək və ana dilini qoruyub saxlamaq funksiyası bu gün də rəqəmsal məkanda eynilə aktualdır. Keçmişin obyektivlik axtarışı modern dövrün saxta və yalan xəbərlərlə mübarizəsinə işıq tutur.
M.Hacıməhəmməd qeyd edib ki, “Əkinçi” qəzetinin başlıca prinsipləri fəaliyyət göstərdiyi qısa müddətdə milli mətbuatın həm ideoloji, həm də peşəkar sütunlarını inşa etdi. Qəzetin əsas xəttini maarifçilik və xəlqilik prinsipləri, elmi bilikləri rəsmi saray dilindən uzaq, xalqın başa düşdüyü sadə formaya salaraq cəmiyyəti savadlandırmaq təşkil edirdi. Həsən bəy Zərdabi ana dilinin saflığı və milli kimlik problemini ön plana çəkərək, ictimai düşüncəni ağır ərəb-fars tərkiblərindən təmizlənmiş Azərbaycan türkcəsi çevrəsində birləşdirdi. Bu addım milli mənlik və özünüdərk şüurunun oyanmasında hərəkətverici səbəb rolunu oynadı. Həmçinin qəzet çar Rusiyasının amansız senzura şəraitində belə özünün həqiqət və obyektivlik prinsipindən geri durmadı. Beləliklə, “Əkinçi” təkcə xəbər vasitəsi deyil, həm də milli jurnalistikanın dürüstlük, cəmiyyətə xidmət və ana dilinə hörmət kimi prinsipial dəyərlərinin əsasını qoyan bir qəzet oldu. “Əkinçi” ilə başlayan Azərbaycan mətbuat tarixi, ağır mexaniki çap maşınlarından bu günün qlobal rəqəmsal ekosisteminədək böyük bir texnoloji inkişaf yolu keçmişdir. XIX əsrdə qurğuşun hərflərlə çapdan internet portallarına, sosial şəbəkələrə keçid, informasiyanın günlərlə gecikməsi dövründən saniyələr içində qlobal auditoriyaya ötürülməsi dövrünə çatmaqla nəticələnib. Çap mətbuatının zaman və məkan kimi problemləri aradan qalxaraq, oxucunu passiv qəbuledicidən aktiv iştirakçıya çevirib.
Müsahibimizin sözlərinə görə, “Əkinçi” qəzetinin qarşısına qoyduğu klassik prinsiplər modern rəqəmsal dövrdə dəyişiklik prosesi keçirir. Keçmişin ənənəvi maarifçilik vəzifəsi bu gün böyük informasiya məkanında faydalı və etibarlı məlumatı seçib vizuallaşdıran müasir data-jurnalistikası formatı ilə əvəzlənib. Həsən bəy Zərdabinin ana dilinin saflığı uğrunda apardığı mübarizə isə bu gün rəqəmsal arenada sosial şəbəkələrin yaratdığı ciddi dil xətalarına və sürətli internet trendlərinə qarşı virtual müstəvidə davam edir. Azərbaycan dilinin internet platformalarında və rəqəmsal mediada düzgün qorunması qəzetin milli kimlik ideyasının birbaşa davamıdır. Ən kritik kəsişmə nöqtəsi isə obyektivlik məsələsində özünü büruzə verir. “Əkinçi”nin çar senzurasına və təzyiqlərinə qarşı nümayiş etdirdiyi cəsarətli dürüstlük xətti, XXI əsrdə qlobal təhlükəyə çevrilən saxta xəbərlərə qarşı yönəlmiş rəqəmsal fakt-yoxlama mexanizmlərinin əsas təməlini təşkil edir. Media formatları texnoloji cəhətdən nə qədər köklü dəyişsə də, dezinformasiya ilə mübarizədə tətbiq olunan peşəkar etika və obyektiv həqiqətin cəmiyyətə ötürülməsi məsuliyyəti keçmişdən gələn və gələcəyi şərtləndirən başlıca dəyərdir. “Əkinçi” qəzetinin təməlini qoyduğu milli mətbuat prinsipləri, XIX əsrin mexaniki çap maşınlarından XXI əsrin rəqəmsal ekosisteminədək keçən tarixi təkamül yolunda öz dəyərini və aktuallığını tamamilə qoruyub. Zaman keçdikcə media alətləri, xəbərin ötürülmə sürəti və auditoriyanın formatı köklü şəkildə dəyişsə də, jurnalistikanın cəmiyyət qarşısındakı fundamental maarifçilik missiyası və peşəkar məsuliyyəti sabit qalır.
“Azərbaycan mətbuatı texnoloji baxımdan böyük inkişaf yolu keçsə də, “Əkinçi”dən miras qalan ana dilinin qorunması, obyektivlik, milli kimlik, cəmiyyətə xidmət və peşəkar məsuliyyət prinsipləri bu gün də öz aktuallığını saxlayır. Klassik mətbuat irsi ilə rəqəmsal innovasiyaların vəhdəti gələcək Azərbaycan mediasının uğurlu inkişafının əsas şərtlərindən biridir”, - deyə Hacıməhəmməd Mahmudov fikrini yekunlaşdırıb.
Müxbir - Tünzalə Zeyvəliyeva
Bölmənin digər xəbərləri
