Bakı, 28 yanvar (AZƏRTAC). Bu il dünya ölkələri Avropa Şurası (AŞ) tərəfindən 1981-ci il yanvarın 28-də Strasburq şəhərində qəbul edilmiş “Fərdi məlumatların avtomatlaşdırılmış qaydada işləməsi ilə əlaqədar şəxslərin qorunması haqqında” Konvensiyanın 30 illiyini qeyd edir. Konvensiya qəbul edildiyi gündən Avropada fərdi məlumatların mühafizəsi və məxfiliyin qorunması üzrə əsas sənəd olmuşdur. Konvensiya AŞ-yə üzv olan 43 ölkə tərəfindən ratifikasiya edilmişdir və bu quruma üzv olmasından asılı olmayaraq hər bir ölkə tərəfindən imzalanmaq üçün açıqdır. 2009-cu ildə Konvensiya Azərbaycan Milli Məclisi tərəfindən təsdiq edilmiş və 2010-cu il sentyabr ayından ölkəmizdə qüvvəyə minmişdir.

Dünya ölkələri ictimaiyyətinin bu məsələyə diqqətini artırmaq məqsədi ilə artıq beşinci ildir ki, AŞ-nin təşəbbüsü ilə yanvarın 28-i Məlumatların Mühafizəsi Günü kimi qeyd olunur. Həmin gün dünyanın bir çox ölkələri məlumatların qorunması ilə bağlı məsələlərə aid müxtəlif xarakterli tədbirlər həyata keçirirlər.

Məlumatların Mühafizəsi Gününün qeyd olunmasında əsas məqsəd insanları bu məsələlər ilə bağlı maarifləndirmək, onlar haqqında məlumatların hansı məqsədlərlə toplanıldığı və işlənildiyini anlamaq imkanını yaratmaq və toplanılan fərdi məlumatların subyektlərinə onların hüquqlarını başa salmaqdan ibarətdir. Həmin gün, həmçinin fərdi məlumatların toplanılmasını, işlənilməsini həyata keçirən qurumlarda onların mühafizəsinə və qanunun istifadəsinə diqqətin artırılması ilə bağlı tədbirlər də keçirilir.

Ümumiyyətlə, fərdi məlumatların toplanılması və işlənilməsinin hüquqi bazasının yaradılması, onun daim təkmilləşdirilməsi istiqamətində dünyanın müxtəlif ölkələrində tədbirlər görülməkdədir.

Azərbaycanda da fərdi məlumatlarla əlaqədar mükəmməl qanunvericilik bazası vardır. Belə ki, fərdi məlumatların toplanılmasının, işlənilməsinin və mühafizəsinin qanunvericilik əsaslarını və ümumi prinsiplərini, həmin sahədə dövlət tənzimləməsinin qayda və tələblərini, fərdi məlumatların informasiya ehtiyatlarında formalaşdırılması, informasiya sistemlərinin yaradılması, informasiyanın verilməsi və ötürülməsi qaydalarını, bu prosesdə iştirak edən şəxslərin hüquqlarını, vəzifələrini və məsuliyyətini müəyyən etmək, əsas insan və vətəndaş hüquqlarını və azadlıqlarını, o cümlədən şəxsi və ailə sirrini saxlamaq hüququnu müdafiə etmək məqsədi ilə Milli Məclis 2010-cu ildə “Fərdi məlumatlar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununu qəbul etmişdir. Qanun fərdi məlumatların toplanılması, işlənilməsi və mühafizəsi ilə bağlı münasibətləri, milli informasiya məkanının fərdi məlumatlar bölümünün formalaşdırılması, habelə fərdi məlumatların transsərhəd ötürülməsi ilə əlaqədar münasibətlərin tənzimlənməsi, o cümlədən bu sahədə fəaliyyət göstərən dövlət və yerli özünüidarə orqanlarının, hüquqi və fiziki şəxslərin hüquq və vəzifələrini müəyyən edir.

Prezident İlham Əliyev tərəfindən “Fərdi məlumatlar haqqında” Qanunun tətbiq edilməsi barədə 2010-cu il iyunun 4-də imzalanmış Fərmanda qanunun icrasının təmin edilməsi məqsədi ilə xüsusi tapşırıqlar verilmişdir. Fərmana müvafiq olaraq aidiyyəti dövlət orqanları tərəfindən “Fərdi məlumatların informasiya sistemlərinin dövlət qeydiyyatına alınması və dövlət qeydiyyatının ləğv edilməsi Qaydaları”, “Fərdi məlumatların mühafizəsinə dair tələblər”, “Fərdi məlumatların informasiya sistemlərinin dövlət qeydiyyatı ləğv edildikdə həmin informasiya sistemlərində olan məlumatların məhv edilməsi Qaydası” və “Dövlət qeydiyyatına alınması tələb olunmayan informasiya sistemləri” sənədləri hazırlanmış və Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarları ilə təsdiq edilmişdir. Azərbaycan Prezidentinin Fərmanı ilə “Fərdi məlumatların informasiya sistemlərinin dövlət reyestrinin aparılması Qaydaları” da təsdiq edilmişdir.

Həmin sənədlərdə fərdi məlumatların toplanılması, işlənilməsi və mühafizəsinin qanunvericilik əsasları və ümumi prinsipləri, bu sahədə dövlət tənzimləməsinin qayda və tələbləri, fərdi məlumatların informasiya ehtiyatlarında formalaşdırılması, informasiya sistemlərinin yaradılması ilə bağlı mülkiyyətçi və operatorların üzərinə düşən vəzifələr və digər məsələlər öz hüquqi əsasını tapmışdır.

Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyindən (RİTN) AZƏRTAC-a verilən məlumata görə, fərdi məlumatlar haqqında qanunvericiliyə müvafiq olaraq fərdi məlumatların informasiya sistemləri, o cümlədən qanun qüvvəyə minənə qədər mövcud informasiya sistemləri RİTN-də dövlət qeydiyyatından keçməlidir. Bu, həm dövlət, həm yerli özünüidarəetmə orqanlarına, həm də hüquqi və fiziki şəxslərə aid fərdi məlumatların informasiya sistemlərinə şamil edilir.

Qanuna əsasən Azərbaycanda fərdi məlumatların informasiya sistemini dövlət qeydiyyatından keçirmədən fərdi məlumatların toplanılmasına və işlənilməsinə yol verilmir. Lakin qanunda xüsusi istisna hallar da nəzərdə tutulmuşdur.

Dövlət qeydiyyatına alınması üçün qanunvericiliklə dövlət qeydiyyatı tələb olunan informasiya sistemlərinin mülkiyyətçiləri “Fərdi məlumatların informasiya sistemlərinin dövlət qeydiyyatına alınması və dövlət qeydiyyatının ləğv edilməsi Qaydaları”na müvafiq surətdə RİTN-ə müraciət etməlidirlər. Dövlət qeydiyyatına alınmış informasiya sistemləri öz növbəsində fərdi məlumatların informasiya sistemlərinin dövlət reyestrinə daxil edilir. Bu barədə hər bir informasiya sisteminin mülkiyyətçisinə reyestrdən çıxarış verilir. Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hər hansı bir səbəbdən dövlət qeydiyyatı ləğv edilmiş informasiya sistemlərində olan fərdi məlumatlar “Fərdi məlumatların informasiya sistemlərinin dövlət qeydiyyatı ləğv edildikdə, həmin informasiya sistemlərində olan məlumatların məhv edilməsi Qaydası”na müvafiq olaraq məhv edilməlidir.

Ümumilikdə, fərdi məlumatların informasiya sistemləri yaradılarkən qanunvericiliklə müəyyən olunmuş qaydada fərdi məlumatların mühafizəsinə dair tələblərə əməl edilməlidir.

Qanuna müvafiq olaraq fərdi məlumatların informasiya ehtiyatlarının formalaşdırılması və informasiya sistemlərinin yaradılması, onlara xidmətlərin göstərilməsi sahəsində fəaliyyət Azərbaycanın qanunvericiliyinə uyğun olaraq xüsusi razılıq (lisenziya) əsasında həyata keçirilməlidir. Bu məqsədlə qanunun icrasının təmin edilməsi barədə Azərbaycan Prezidenti tərəfindən 2010-cu il dekabrın 13-də imzalanmış Fərmanla “Xüsusi razılıq (lisenziya) tələb olunan fəaliyyət növlərinin siyahısı və həmin fəaliyyət növlərinə xüsusi razılıq (lisenziya) verilməsinə görə ödənilən dövlət rüsumunun məbləğləri”nə əlavələr edilmiş və müvafiq olaraq bu sahədə lisenziyanın verilməsi üzrə fəaliyyət RİTN-ə tapşırılmışdır.

Fərdi məlumatların subyektlərinin hüquqlarının mühafizəsinə gəldikdə, bu sahədə də qanunvericilikdə nizamlayıcı mexanizm qurulmuşdur. Artıq mövcud qanunvericilik hər bir şəxsə informasiya sistemində özü barəsində məlumatların mövcudluğu və həmin məlumatların əldə edilməsi mənbələri haqqında məlumat almaq, məlumatların məzmunu ilə tanış olmaq, məlumatların toplanılmasına və işlənilməsinə qadağan qoyulmasını tələb etmək və digər hüquqlar verir. Bundan başqa, hər bir vətəndaş barəsində fərdi məlumatların qanunsuz toplanılması və işlənilməsi, mühafizəsinin təmin edilməməsi, habelə qanunun tələblərinə əməl olunmaması nəticəsində onun hüquqlarının pozulduğu hallarda qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müvafiq icra hakimiyyəti orqanına və ya məhkəməyə şikayət edə bilər.

Ümumilikdə yuxarıda sadalanan və fərdi məlumatlar üzrə qanunvericiliklə RİTN-ə tapşırılan digər vəzifələrin icrasını təmin etmək məqsədi ilə hazırda nazirlikdə müvafiq işlər aparılır. Bu məqsədlə RİTN-in strukturunda müvafiq idarənin yaradılması da nəzərdə tutulmuşdur.