Budapeşt, 20 may, AZƏRTAC

Ötən ilin sonunda Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın dekabr ayında keçirilməsi nəzərdə tutulmuş üçtərəfli Brüssel görüşünə gözlənilmədən Fransa Prezidenti Emmanuel Makronu dəvət etməsi və ondan Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Şarl Mişel ilə bu formatda vasitəçilik rolunu paylaşmağı istəməsi həmin görüşün baş tutmaması ilə nəticələndi. Erməni liderin Bakının bu özfəaliyyəti anlayışla qarşılayacağını güman edərək atdığı bu addım Paşinyanın böyük siyasətdə həddindən artıq delitant olduğunu göstərdi. Bəzi KİV-lərdə isə onun bu addımını “uşaq hərəkəti” adlandırdılar.

Azərbaycan ilə Ermənistan arasında danışıqlar prosesində yaranmış bu vəziyyət durğunluğa gətirib çıxardı. Budur, son zamanlar həmin prosesdə nəinki canlanma, həm də genişlənmə baş verir. Onun intensivləşməsi əvvəlcə təxminən bir həftə davam edən danışıqların - Amerikanın Arlinqton raundunda iki ölkənin xarici işlər nazirləri səviyyəsində, sonra isə ötən bazar günü həmin Şarl Mişelin (əlbəttə ki, Fransa Prezidenti Makron olmadan) moderatorluğu ilə Brüssel formatında iki liderin görüşü ilə özünü göstərdi.

Görünür ki, danışıqlar prosesində baş vasitəçi rolu uğrunda yarışda geridə qalmaq istəməyən Moskvada cümə günü Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərlərinin bu dəfə Smolensk meydanında Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrovun moderatorluğu ilə görüşü oldu. İndi artıq Rusiyanın iki ölkə liderləri - Prezident İlham Əliyev və baş nazir Nikol Paşinyanı Vladimir Putinin vasitəçiliyi ilə görüşə dəvət etməsi barədə informasiya yayılıb.

Sonra, gözlənildiyi kimi, Avropa Siyasi Birliyinin ikinci sammitinin platformasında artıq ötən il oktyabrın 6-da Praqada baş tutmuş həmin dördtərəfli formatda Kişineuda daha bir görüşün keçirilməsi mümkündür. Doğrudur, bu dəfə Avropa İttifaqı Şurasının Prezidentini həmvasitəçi rolunda Almaniyanın Federal kansleri Olaff Şolts əvəz edəcək, Makron isə öz kürsüsünü qoruyub saxlayacaq. Bakı, hələ ki, bu görüşə öz razılığını verməyib, biz hələ onun danışıqlarda iştirak etməklə bağlı qəti qərarını gözləməliyik. Bundan başqa, Şarl Mişel artıq iki ölkənin liderlərinin iyulda Brüsselə dəvət edildiyini açıqlayıb. Sonra isə oktyabrda İspaniyanın Qranada şəhərində Avropa Siyasi Birliyinin üçüncü sammiti çərçivəsində görüş keçirilə bilər. Açıq-aydın görmək olar ki, artıq bu il keçirilmiş və yaxın gələcəkdə planlaşdırılan görüşlərin qrafiki Arlinqtondan əvvəl olduğundan kifayət qədər zəngindir. Bu onu göstərir ki, birincisi, tərəflər həqiqətən ən həssas mövzuların müzakirəsində yaxın mövqeyə gəliblər, hətta ola bilər ki, bu günədək mübahisəli olan bəzi məsələlərdə konsensus əldə ediblər. Əlbəttə, onların arasında təkcə rəsmi İrəvanın Ermənistanın 1991-ci il Alma-Atı Bəyannaməsinə sadiq olması barədə quru bəyanatı deyil, həm də onun ərazinin sahəsi göstərilməklə indi artıq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması haqqında gurultulu etirafı da qeyd edilməlidir.

Bu isə o deməkdir ki, erməni siyasi isteblişmenti və ekspertlər birliyinin bütün yanlış fikirlərinə son qoyulur, onların məsələlərə “ermənicə” mövqe bildirməsi arxada qalır. İndi həmin boşboğazlar Paşinyanın bəyanatından sonra tərksilah olub və siyasi möhtəkirlik imkanlarından məhrumdurlar. Onlar bu vəziyyətdə sonuncu “saman çöpündən” yapışmaq qərarına gəliblər. Guya ki, Paşinyan baş nazir kimi “legitim deyil” və onun bütün bəyanatları “heç bir hüquqi nəticələr daşımır”, belə ki, o, “düşmən” “satqın” və ümumiyyətlə, “türkdür”.

Amma Şarl Mişel, Emmanuel Makron, Olaff Şolts tərəfindən qəbul edilən və Prezident Əliyevin danışıqlar masası arxasına oturduğu bir insanın nə dərəcədə qeyri-legitim olması sayıqlamadır və bu iddiaların müzakirəsinə vaxt sərf etməyə dəyməz. Nikol Paşinyan Ermənistanın bütün dünya tərəfindən tanınan rəsmi nümayəndəsidir və onun bütün bəyanatları, imzaları erməni dövlətinin mövqeyini əks etdirir. “Menyuda” başqa lider yoxdur. Bu səbəbdən o, Azərbaycanın 86.600 kvadrat kilometr ərazisi ilə birlikdə dövlət olduğunu bəyan edirsə, bu o deməkdir ki, Ermənistan bunu rəsmi olaraq tanıyır, etiraf edir ki, Qarabağ Azərbaycandır! Bununla razı olmayanlar isə öz şəxsi mövqelərinin daşıyıcılarıdır və onların fikirləri hazırda bizim üçün heç bir maraq kəsb etmir. Beləliklə, bu məsələdə şübhəsiz ki, danışıqlar prosesində nisbi uğur əldə edildiyini söyləmək olar.

Zəngəzur dəhlizi məsələsi də yenidən gündəmə gətirildi. Görünür ki, Ermənistan Naxçıvana və Naxçıvandan keçərək dəmir yolu xəttinin açılmasına razıdır, iki ölkənin bu məsələdə Ümumdünya Gömrük Təşkilatına müraciətlə bağlı niyyəti isə onu göstərir ki, bu və ya digər formada dövlət sərhədinin keçidində hər hansı nəzarət də həyata keçiriləcək. Belə məlum olur ki, birincisi, Ermənistanın öz “suverenliyini itirməsi” ilə bağlı təşvişinə heç bir əsas yox imiş. Azərbaycan heç vaxt bu ölkəni suverenliyindən məhrum etmək fikrində olmayıb, bunun sübutu olaraq, iki ölkənin ərazi bütövlüyünün birtərəfli deyil, qarşılıqlı şəkildə tanınmasını göstərmək olar. İkincisi, bu məsələnin gələcəkdə yubadılması “türkün ayağı sünik torpağına dəyməməlidir” konsepsiyasının tərəfdarlarının xeyrinə olardı ki, bu da Ermənistanın tam təcrid olunması və onun ərazisindən tranzit yüklərin daşınmasından əldə olunacaq kiçik gəlirlərdən belə məhrum olması ilə nəticələnə bilər. Yəni, Zəngəzur dəhlizi bu və ya başqa formada və hər hansı ad altında üfüqdə görünməkdədir, özünün ümumi şəklini alır.

Bununla bağlı onu da bilmək maraqlıdır ki, “biz geosiyasi dəyişikliklərə imkan verməyəcəyik” və heç kim “bizi Ermənistanla sərhəddən məhrum edə bilməz” sözlərini bağıran cənub qonşularımız nə deyəcək? Qonşularımız bundan sonra da sərhəddə yeni oyunlar çıxaracaq, öz “kinematoqrafiya şedevrlərini” göstərəcək? Axı biz sizə deyirdik ki, Zəngəzur dəhlizi heç bir başqa yolları kəsmir, heç bir ümumi sərhədə mane olmur, bütün bu iddialar əsassızdır. Lakin onlar bizi təhdid edərək, özlərini sadə həqiqətləri başa düşməyənlər kimi göstərirdilər. İndi isə Ermənistan özü bu, hətta təkcə dəmir yolu olsa da, Naxçıvanla nəqliyyat əlaqələrini açmağa hazırdır. İndi nə söyləyəcəksiniz? Sizin növbəti iddialarınız nədən ibarət olacaq? Ermənistan və Azərbaycan kiçik də olsa, bir-birinə doğru addımlar atdılar. Əgər iki ölkəyə mane olmasalar (dünyada bədxahlar az deyil), onda ümid etmək olar ki, sülh daha yaxın olacaq. Doğrudur, hələ də çoxlu həll olunmamış problemlər qalır. Ermənistanın Azərbaycan ərazisi kimi tanıdığı Qarabağda hələ də 10 minə yaxın erməni hərbçisi var və açıq desək, onların heç də hamısı Qarabağ sakini deyil. İrəvan əvvəlki kimi Bakı ilə azad edilmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsi məsələsində əməkdaşlıq etmir. Bu, itkin düşmüş şəxslərin taleyinə də aiddir. Bununla yanaşı, delimitasiya üzrə ikitərəfli komissiyanın fəaliyyəti istənildiyi qədər məhsuldar deyil və bu məsələdə anklavlar problemi hələ də öz həllini gözləyir. Eyni zamanda, Zəngəzur ərazisindəki sənaye müəssisələri yenə də Azərbaycana axan çayları çirkləndirir.

Lakin ümid var ki, bu yaz aylarında tərəflərin nail olduğu danışıqlar tempi bütün açıq məsələlərin həlli ilə nəticələnəcək. Regionda sülhün tezliklə bərpa olunması hamının xeyrinədir. Əlbəttə, Cənubi Qafqazı öz siyasi orbitində və qanlı münaqişələr düyünündə görmək istəyən bədxahlardan başqa. Bizə isə davam edən prosesləri müşahidə etmək və hər bir yeni tərəqqini qeydə almaq qalır. Hər halda, çox maraqlı bir zamanda yaşayırıq!