Keçmişin əks-sədası: Azərbaycanın dəmir yolu stansiyalarının memarlıq irsi
Bakı, 10 iyul, Vahid Şükürov, AZƏRTAC
AZƏRTAC Azərbaycan dəmir yollarının tarixi haqqında məqalələr silsiləsindən növbəti yazını təqdim edir. Bundan əvvəl saytımızda Bakı, Gəncə, Xaçmaz və Quba vağzalları və dəmir yolu kompleksləri barədə məlumatlar təqdim edilib.
X X X
Hekayənin davamı olaraq, digər dəmir yolu stansiyalarını da qeyd etmək vacibdir. Xüsusi əhatə dairəsi və memarlıq üslubu ilə tikilmiş böyük qovşaq stansiyaları ilə yanaşı, birmərtəbəli və ikimərtəbəli, eləcə də standart stansiyalar da var. Lakin belə hallarda da bu stansiyaların arxitekturası öz cazibəsini itirməyib. Onların da öz cəlbediciliyi və memarlıq üslubu olub. Bu birmərtəbəli stansiyalar təvazökar ölçüdə olsalar da, onlara xüsusi cəlbedicilik və unikallıq bəxş edən zərifliyi və dəbdəbəsi ilə seçilirdi. Belə memarlıq tikililərinin parlaq nümunələrini Yalama stansiyası, Zarat stansiyası, Yevlax stansiyası, Ağdaş stansiyası, Sarvan stansiyası, Yevlax stansiyası və bir çox başqa stansiyalarda görmək olar.
Bu stansiyalar təkcə nəqliyyat qovşağı deyil, həm də memarlıq abidəsidir. Bu gün ziyarətçilər keçmişin əzəmətini xatırladan qorunub saxlanılmış dekorativ elementlərdən həzz ala bilərlər. Bəzi stansiyalar orijinal interyer elementlərini qoruyub saxlayıb. Bu kontekstdə stansiya sobalarını qeyd etmək vacibdir. Onların bəziləri hələ də işlək vəziyyətdədir. Keçmişin ab-havası burada hər detalda hiss olunur. Bina dəmir yolu nəqliyyatının zəngin tarixini xatırlatmaqda davam edir. Belə stansiyalara hər səfər həm də zamana səyahətdir.
Yaşma stansiyası
Zarat stansiyası
Sarvan stansiyası
Dəmir yolu stansiyalarından danışarkən, həm də suvuran qüllələri qeyd etmək lazımdır. Dəmiryol vağzallarında suvuran qüllələr təkcə funksionallığı deyil, həm də estetik cəlbediciliyi təcəssüm etdirirdi.
Keçmiş günlərdə dəmir yolunu suvuran qüllələr olmadan təsəvvür etmək mümkün deyildi. Həmin dövrdə lokomotivin dartma qabiliyyətinin inkişafı öz şərtlərini diktə etdi; bu nəqliyyat vasitəsi su ilə yanacaq doldurmadan hərəkət edə bilməzdi. Burada suvuran qüllələr köməyə gəlir. Onlar tez-tez yeraltı su kəmərləri ilə relslərin yaxınlığında olan borulara bir-birinə bağlanırdı. Bəzən lokomotivlərə su dolduran boru birbaşa qüllənin divarından asılıb qalırdı. Yuxarıda su çəni, aşağıda buxar qazanı və nasos var idi.
Qüllənin özü adətən səmaya yönəldilmiş silindr və ya oktaedr şəklində tikilirdi. Qüllələr çox vaxt yerli daşdan, əsasən, əhəng daşından hazırlanırdı. Amma kərpicdən tikilmiş qüllələr (məsələn, Gəncədəki suvuran qüllə), eləcə də onların aşağı hissəsi qırmızı kərpicdən, yuxarı hissəsi isə taxtadan olurdu (məsələn, Ağdaş stansiyasındakı suvuran qüllə).
Yaşma stansiyasında suvuran qüllə
Gəncə stansiyasında suvuran qüllə
Hacıqabul stansiyasında suvuran qüllə
Ağdaş stansiyasında suvuran qüllə
Stansiyalardakı hər bir qüllə unikal idi və onların dizayn elementlərində müxtəlif dövrlərin memarlıq üslublarına istinadları görmək olar. Stansiyanın ölçüsündən asılı olaraq, müxtəlif standart qüllə həlləri həyata keçirilirdi. Onlar ciddi və simmetrik memarlıq, çoxlu klassik elementləri ilə seçilirdi. Bu, onlara nəcib və sanballı görkəm verir, tarixin həmin dövründə dəmir yolu nəqliyyatının əhəmiyyətini vurğulayırdı. Belə qüllələr parovozların su ilə təmin edilməsində öz rolunu yerinə yetirməklə yanaşı, həm də tərəqqi və texnoloji inkişafın simvolu, şəhər və dəmir yolu landşaftının mühüm elementi kimi çıxış edirdi. İndi onlar dəmir yolu qovşaqlarının iş yükünü və miqyasını müqayisə etmək üçün istifadə edilə bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, dəmir yolu stansiyalarında uzaqdan görünən əzəmətli suvuran qüllələr heyranedici tikililər idi. Bu tikililərin hündürlüyü və monumentallığı onları vizual abidəyə çevirirdi. Həmin dövrlərin məşhur arxitektorları tərəfindən layihəsi hazırlanan bu qüllələr əsl memarlıq şah əsərinə çevrilmişdi.
Bu gün də vağzal binaları dəmir yolu nəqliyyatının zəngin tarixini xatırlatmaqda davam edir. Stansiyaya etdiyimiz hər səfər bizi böyük nailiyyətlər və tərəqqi dövrünə qərq edən zamana səyahətdir. Tarixi kontekstdə dəmir yollarının yaranması ölkəmiz üçün nəinki landşaftı və nəqliyyat infrastrukturunu dəyişdirən, həm də iqtisadi inkişafa və cəmiyyətin sosial aspektlərinə mühüm təsir göstərən mühüm məqam oldu.
Qeyd edək ki, stansiyalar da dəmir yolları kimi tarixi tərəqqinin mühüm şahidləridir. Onlar mühəndisliyin nailiyyətlərini və inkişaf tendensiyalarını təmsil edir. Möhtəşəm fasadlardan tutmuş incə interyer detallarına qədər hər bir element keçmişin zərrələrini ehtiva edir. Onlar bizə dəmir yollarının müasir iqtisadiyyatların və cəmiyyətlərin inkişafına nə qədər böyük töhfə verdiyini xatırladır. Bu gün qatar stansiyaları şəhərləri və ölkələri, insanları və mədəniyyətləri birləşdirən əsas rol oynamağa davam edir. Onlar tarixin müasirlik ilə qovuşduğu canlı muzeylərdir. Qoy, onlar inkişafın miqyasını və qarşıdakı perspektivləri xatırlatmağa davam etsinlər. Bu memarlıq incilərini qorumaq bizim gələcək nəsillər qarşısında borcumuzdur. Gözəlliyi və əhəmiyyəti ilə bizi heyran etməyə davam edən bu möhtəşəm tikililərdə təcəssüm olunmuş tarixi öyrənmək və lazımınca dəyərləndirmək bizim ümdə vəzifəmizdir.
Bölmənin digər xəbərləri
