“Məhəmməd Əsəd bəy (Qurban Səid): mübahisələr və həqiqət”: hər şeyə aydınlıq gətirildi
Bakı, 5 noyabr (AZƏRTAC). Həsən Quliyevin “Məhəmməd Əsəd bəy (Qurban Səid): mübahisələr və həqiqət” adlı miniatür kitabı çapdan çıxmışdır.
Ölkəmizdə dərc edilən bütün miniatür nəşrlər kimi bu kitab da Azərbaycan Respublikası “Kitab” cəmiyyəti tərəfindən bu cəmiyyətin sədri, Miniatür Kitab Muzeyinin direktoru, Əməkdar Mədəniyyət Xadimi Zərifə Salahovanın təşəbbüsü ilə nəşr edilmişdir.
Zərifə xanım Salahova haqqında çox yazılmışdır. Onun təsis etdiyi muzey və bu muzeyin eksponatları ayrıca bir söhbətin mövzusudur. Bu dəfə isə “İndiqo” nəşriyyatında çapdan çıxmış yeni kitab haqqında danışmaq istərdik. 40x45 mm ölçülü, 160 səhifədən ibarət bu kitaba 21 fotoşəkil daxil edilmişdir. Bizim fikrimizcə, bu nəşr Azərbaycan ədəbiyyatı üçün çox böyük əhəmiyyətə malikdir.
Avropada çox məşhur olan “Əli və Nino” romanının müəllifi Qurban Səidin əslində kim olması barədə mübahisələr xeyli vaxtdır ki, bütün dünyada davam edir.
Onun əsərləri hələ Veymar Respublikası dövründə geniş yayılmış, 12 Avropa dilinə tərcümə edilmişdir. Müəllifin 30 yaşı olanda onun ekzotik belletristika, publisistika və bioqrafiya janrlarına aid 16 kitabı çapdan çıxmışdır. “Əli və Nino” kitabı 27 dilə tərcümə edilərək Avropa və Amerika ölkələrində 11 milyon nüsxə tirajla yayılmışdır.
XX əsrdə böyük mübahisələrə səbəb olmuş “Əli və Nino” əsəri barədə dünyanın aparıcı ölkələrinin ən nüfuzlu nəşrlərinin rəylərində deyilir: “İnsanın qəlbini riqqətə gətirən, gözəl əhvalat... mədəniyyətlərin ziddiyyətinə və sevginin ölməzliyinə canlı baxış” (Time), “Bu kitabı oxuyanda insanda elə hissiyyat yaranır ki, sanki xəzinə tapmısan... Əla romandır” (The New York Times). Artıq 30 ildən çoxdur ki, dünyanı fəth edən bu roman barədə mübahisələr, habelə bu əsərin müəllifliyi məsələsinə dair qərəzli yozumlar səngimir. Qurban Səid imzası altında kimin gizlənməsi məsələsi hələ də tənqidçilərin və ədəbiyyatşünasların mübahisə mövzusudur. Bu, bəlkə də dünyada yeganə açıqlanmamış ədəbi mistifikasiya idi.
“Vikipediya”da bu barədə yazırlar: “Qurban Səid “Əli və Nino” povestinin müəllifinin təxəllüsüdür. Həmin əsərin müəllifliyinə azərbaycanlı yazıçı, publisist, dramaturq, tarixçi, folklorşünas və siyasi xadim Yusif Vəzir Çəmənzəminli (1887-1943), habelə almaniyalı yazıçı, jurnalist və mistifikator Leo Nussimbaum (1905-1942) iddia edir”.
Qeyd edək ki, Çəmənzəminli heç vaxt heç nəyə iddia etməmişdir. “Əli və Nino” əsərinin müəllifliyini Çəmənzəminlinin ayağına bəzi azərbaycanlı ədəbiyyatçılar yazır. “Almaniyalı yazıçı, jurnalist və mistifikator Leo Nussimbaum”a gəldikdə isə yeni miniatür nəşrdə filologiya elmləri doktoru, professor Həsən Quliyevin bu barədə ayrıca məqaləsi dərc edilmişdir.
H.Quliyev miniatür nəşrə ön sözdə yazır: “Bu gün biz nəhayət deyə bilərik ki, müəmmanın açılmasına, daha doğrusu həqiqətə yaxınlaşmışıq”. Həqiqətən belədir, çünki H.Quliyevin məqaləsində “Əli və Nino” romanının müəllifinin mənşəyini inkar edən bütün versiyalar nəzərdən keçirilir və əsaslandırılmış şəkildə təkzib edilir. Məqalə müəllifi Əsəd bəyin bioqrafı və yaxın dostu Əhməd Cəmilin dəlillərinə, bir sıra faktlara, çoxsaylı arxiv sənədlərinə istinad edir. O, öz mülahizələrinin həqiqiliyini vurğulamaq üçün şübhə doğuran məlumatlara da yer verir, kitabların mətnlərinə və müəlliflərin fikirlərinə istinad etməkdən vaz keçir, eyni zamanda faktların saxtalaşdırılmasına və müxtəlif versiya müəlliflərinin millətçilik ruhunda qərəzli fikirlərinə münasibət bildirir. Əsəd bəy haqqında yeni kitabın müəllifi Tom Reyzin bu yazıçının yəhudi mənşəli olması barədə fikirləri də miniatür nəşrdə yer almışdır.
Məqalə müəllifi ürək yanğısı ilə yazır: “Bizim ədəbiyyatımız dünya şöhrətli Azərbaycan yazıçısı - mühacir Məhəmməd Əsəd bəyin yaradıcılığında təmsil olunmuş çox böyük mənəvi sərvəti itirmək təhlükəsi ilə üzləşmişdir. Onun irsinə çox müxtəlif tərəflərdən əl uzadırlar, bu irsi sakitcə “özününküləşdirmək” cəhdləri edilir. Yazıqlar olsun ki, bu sərvəti müdafiə edən yoxdur...”
Hörmətli Həsən müəllim, bax bu məqamda sizinlə razılaşa bilmirəm. Bizim mənəvi irsimizin keşiyində duranlar vardır. Haqqında söhbət açdığımız bu miniatür nəşr buna əyani sübutdur. Onun kiçik formatına baxmayaraq çox böyük təsir qüvvəsinə malikdir.
H.Quliyev Məhəmməd Əsəd bəyin kitabları ilə Azərbaycan oxucularını daha yaxından tanış etmək üçün əlimizdən gələni əsirgəməməyi təklif edir. Qoy oxucu onun haqqında həqiqəti elə öz kitablarından öyrənsin. Onda müxtəlif yozumları təhlil etməyə ehtiyac qalmaz. Əsəd bəy haqqında sənədli filmlər çəkmək, onun kitablarını ekranlaşdırmaq, bir sözlə, hər şeyə aydınlıq gətirməyə çalışmaq lazımdır.
Həqiqət isə budur ki, XX əsrin klassiki olmuş, mühacirətdə yaşamış və ömrünü qürbətdə başa vurmuş Əsəd bəy (yaxud Qurban Səid, yaxud Leo Nussimbaum) görkəmli həmvətənimizdir.
Bölmənin digər xəbərləri
