Milli mətbuatın 151 illik inkişaf yolu: ənənələr və müasir çağırışlar
Bakı, 22 iyul, AZƏRTAC
Azərbaycan milli mətbuatının 151 illik inkişaf yolu xalqımızın maariflənməsi, milli özünüdərki və dövlətçilik ənənələrinin formalaşması ilə sıx bağlıdır. Müasir dövrdə isə medianın əsas missiyası operativlikdən daha çox dəqiq, yoxlanılmış informasiyanın təqdim edilməsi, ictimai etimadın qorunması və informasiya təhlükəsizliyinə töhfə verməkdir. Azərbaycan milli mətbuatının 151 illik inkişaf yolu xalqımızın maariflənmə, milli özünüdərk və dövlətçilik tarixinin ayrılmaz hissəsidir.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a müsahibəsində Azərbaycan Universitetinin Siyasi və ictimai fənlər kafedrasının tədqiqatçı-alimi Tərlan Ağayev söyləyib. O bildirib ki, “Əkinçi”nin yaratdığı ənənə sonrakı dövrlərdə “Ziya”, “Kəşkül”, “Şərqi-Rus”, “Həyat”, “İrşad”, “Füyuzat”, “Molla Nəsrəddin” və “Açıq söz” kimi nəşrlərdə davam etdirildi. Bu qəzet və jurnalların ideya istiqamətləri fərqli olsa da, ümumi məqsədləri xalqın düşüncə üfüqünü genişləndirmək, ana dilini qorumaq və milli kimliyi möhkəmləndirmək idi. “Molla Nəsrəddin” cəmiyyətdəki nöqsanları sərt satira ilə göstərir, “Füyuzat” türkçülük və müasirlik ideyalarını yayır, “Açıq söz” isə milli istiqlal düşüncəsinin siyasi tribunasına çevrilirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə mətbuat artıq dövlət quruculuğunun fəal iştirakçısı kimi çıxış edirdi. Parlament fəaliyyəti, siyasi mübarizə, təhsil, milli ordu və beynəlxalq münasibətlər mətbuatın əsas mövzularına çevrilmişdi. Sovet dövründə ciddi ideoloji nəzarət mövcud olsa da, Azərbaycan mətbuatı dilin, ədəbiyyatın və tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət göstərdi. Müstəqilliyin bərpasından sonra, xüsusilə dövlət senzurasının ləğvi nəticəsində milli media daha açıq və rəngarəng inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu.
Bu gün isə medianın qarşısında duran vəzifələr XIX əsrin sonu ilə müqayisədə fərqli görünsə də, mahiyyət etibarilə dəyişməyib. Cəmiyyət yenə də doğru məlumata, milli maraqları anlayan peşəkar jurnalistikaya və ictimai məsuliyyət daşıyan sözə ehtiyac duyur. Dəyişən yalnız informasiyanın yayılma sürəti, texnoloji vasitələr və təsir miqyasıdır. Sosial şəbəkələrin, rəqəmsal platformaların və süni intellekt sistemlərinin inkişafı xəbəri saniyələr ərzində milyonlarla insana çatdırır. Lakin bu sürət dezinformasiyanın, manipulyasiyanın və saxta görüntülərin də eyni sürətlə yayılmasına şərait yaradır.
Tərlan Ağayev qeyd edib ki, IV Şuşa Qlobal Media Forumunun “Sülhün təşviqində medianın missiyası: Həqiqətin bərpası və etimadın yenidən qurulması” mövzusuna həsr edilməsi təsadüfi deyil. Müasir dünyada media yalnız baş verən hadisələri işıqlandırmır, eyni zamanda, cəmiyyətlərin hadisələrə münasibətini formalaşdırır. Buna görə jurnalistikanın sülhün, dialoqun və qarşılıqlı etimadın qurulmasında rolu artır. Medianın əsas üstünlüyü xəbəri hamıdan əvvəl yaymaq deyil, onu dəqiq, yoxlanılmış və kontekst daxilində təqdim etmək olmalıdır. Redaksiyalarda faktların yoxlanılması, rəqəmsal foto və videoların araşdırılması, mənbələrin etibarlılığının qiymətləndirilməsi üzrə daha sistemli mexanizmlər yaradılmalıdır. Çünki yanlış xəbərin sonradan təkzib edilməsi onun yaratdığı ictimai zərəri hər zaman aradan qaldırmır. İnformasiya təhlükəsizliyi məsələsi də yalnız dövlət qurumlarının deyil, hər bir media təşkilatının məsuliyyət sahəsinə çevrilməlidir. Azərbaycan uzun illər öz tarixi və siyasi həqiqətlərinin təhrif edilməsi ilə üzləşib. Buna görə xarici dillərdə peşəkar məzmunun artırılması, beynəlxalq auditoriyaya yönələn analitik materialların hazırlanması və dezinformasiyaya çevik cavab verən media şəbəkələrinin qurulması vacibdir. Azərbaycanın mövqeyi yalnız daxili auditoriyaya deyil, dünya ictimaiyyətinə də faktlarla və anlaşılan dildə çatdırılmalıdır.
Media ilə vətəndaş cəmiyyəti arasındakı əlaqələr də gücləndirilməlidir. Mətbuat müəllimin, alimin, tələbənin, sahibkarın, şəhid ailəsinin, müharibə iştirakçısının və regionlarda yaşayan vətəndaşların səsinə çevrilməlidir. Araşdırma jurnalistikası, sosial reportajlar, elm və təhsil mövzuları daha geniş yer almalıdır. Region mediasının peşəkar və iqtisadi imkanlarının inkişafı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Süni intellekt medianın imkanlarını genişləndirir, lakin jurnalistin məsuliyyətini azaltmır. Bu texnologiyalardan məlumatların təhlili, arxivlərin rəqəmsallaşdırılması, tərcümə və saxta məzmunun aşkarlanması üçün istifadə edilə bilər. Bununla yanaşı, süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış mətn, foto və videoların açıq şəkildə işarələnməsi vacibdir. Son redaksiya qərarını alqoritm deyil, insan verməlidir. Əks halda texnologiya jurnalistikanı gücləndirmək əvəzinə, ictimai etimadı zəiflədə bilər.
Sonda bildirilib ki, 151 illik tarix ərzində Azərbaycan mətbuatı bütün mürəkkəb dövrlərdən yenilənərək çıxmağı bacarıb. “Əkinçi”nin maarifçilik və həqiqətə xidmət missiyası bu gün də aktuallığını qoruyur və Azərbaycan mediasının gələcəyi milli maraqların peşəkarlıq, ictimai məsuliyyət və jurnalist etikası ilə uzlaşdırılmasından asılıdır.
Müxbir - Tünzalə Zeyvəliyeva
Bölmənin digər xəbərləri
