Paris, 4 aprel, AZƏRTAC

Azərbaycanın Fransadakı səfiri Rəhman Mustafayevin bu ölkənin geosiyasət üzrə ixtisaslaşmış “revueconflits.com” portalında “İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Cənubi Qafqaz yenidən qurulmalıdır” adlı məqaləsi dərc olunub.

AZƏRTAC xəbər verir ki, məqalədə İran və Azərbaycan arasında enerji sahəsində əməkdaşlıq sazişləri, mədəni irsin bərpası və qorunması, köçkünlərin doğma evlərinə qayıdışı, eləcə də region ölkələri üçün mövcud çox saylı çağırışlardan danışılır.

“Müharibədən il yarım sonra Azərbaycan Respublikası tam şəkildə gələcəyə üz tutmaq üçün münaqişənin qaranlıq səhifəsini çevirmək əzmindədir. Azərbaycan Cənubi Qafqazda iqtisadi gücünə görə seçilir və müxtəlif etnik qrupların uzun müddət birgə yaşadığı mədəniyyət mərkəzidir”, - deyə səfir məqalənin əvvəlində vurğulayıb.

Bildirib ki, İran ərazisindən keçməklə Azərbaycanın Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunu Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirən rabitə və nəqliyyat marşrutlarının açılması haqqında Azərbaycan və İran arasında imzalanmış memorandum münaqişədən sonra Cənubi Qafqazda inkişaf və əməkdaşlığın yeni mərhələsinin başlanğıcıdır. Memorandumda uzunluğu 50-55 kilometr olan avtomobil və dəmir yolu kommunikasiyalarının, eləcə də Azərbaycanın Qərb rayonlarını Naxçıvan bölgəsinə birləşdirən rabitə və enerji təchizatı xətlərinin çəkiləcəyi Araz çayı üzərində iki körpünün tikintisindən söhbət gedir. Azərbaycan və İran arasında razılaşma Avropa, Cənubi Qafqaz və Asiya arasında geniş regional əməkdaşlığa yol açan Bakının münaqişədən sonrakı məntiqi strategiyasının ayrılmaz hissəsidir. Bu geniş coğrafi məkanda kommunikasiya kanallarının açılması, malların, xidmətlərin və investisiyaların mübadiləsi Bakının yeni prioritetləridir. Əslində, Azərbaycan müstəqilliyinin 30 ili ərzində onların həyata keçirilməsi üçün çox işlər reallaşdırıb. Xəzər dənizi qazının Avropa bazarlarına ixracını nəzərdə tutan Cənub Qaz Dəhlizi 2020-ci ilin sonunda fəaliyyətə başlayıb. Cənubi Qafqazı Mərkəzi Asiya və Çinlə birləşdirən müasir bərə-dəmir yolu infrastrukturu istifadəyə verilib.

Səfir məqalədə qeyd edib ki, geniş və davamlı regional əməkdaşlığın təmini üçün təkcə nəqliyyat infrastrukturu kifayət deyil. Dövlətlər arasında təhlükəsizlik mühiti, etibarlı münasibətlərə və əməkdaşlığa sadiqlik tələb olunur. Bizə suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və bir-birinin sərhədlərinin toxunulmazlığına qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətlər lazımdır.

İkinci Qarabağ müharibəsindən sonrakı yenidənqurma işlərindən söz açan səfir diqqətə çatdırıb ki, 2020-ci il 10 noyabr tarixli bəyannamənin 4-cü bəndinə uyğun olaraq, qeyri-qanuni erməni silahlı birləşmələrinin Qarabağ regionu ərazisindən çıxarılması regionda təhlükəsizliyin və Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasının vacib şərtidir. Qeyri-qanuni erməni silahlı qüvvələrin Azərbaycan ərazisində olması qeyd olunan Bəyannamənin kobud şəkildə pozulmasıdır və Xocalı rayonunun kəndləri ətrafında baş verən son hadisələrin aydın şəkildə göstərdiyi kimi, Qarabağ bölgəsində daimi gərginlik mənbəyidir.

Münaqişənin başa çatdığını, Azərbaycanın qarşısında işğaldan azad edilmiş ərazilərin müharibədən sonrakı bərpası, dağıdılmış şəhər və kəndlərin, infrastrukturun və ətraf mühitin bərpası kimi mürəkkəb vəzifələr durduğunu vurğulayan səfir yazıb ki, əsas problem Qarabağın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin erməni minalarından təmizlənməsidir. Bu uzun illər çəkəcək. Bu mürəkkəb və genişmiqyaslı proses o zaman qovulmuş 750 min azərbaycanlının dərhal geri qaytarılmasını gecikdirir və çətinləşdirir. Regionlar mülki əhali üçün bilavasitə təhlükə yaradan minalar və müharibənin digər partlayıcı qalıqları ilə doludur. 2020-ci ilin noyabr ayından bəri minlərlə mina və partlamamış hərbi sursat məhv edilib. Minatəmizləmə işləri zamanı 160 Azərbaycan vətəndaşı Ermənistanın münaqişə dövründə yerləşdirdiyi minalardan həlak olub və ya yaralanıb.

Dağılmış kənd və qəsəbələrin bərpası vaxt və milyardlarla avro investisiya tələb edir. 1988-ci ildə 450 min əhalisi olan 7 şəhər - inzibati mərkəz işğal dövründə tamamilə dağıdılıb. İşğaldan azad edilmiş rayonların yenidən qurulması və davamlı inkişaf işlərinin sürətləndirilməsi məqsədilə iki yeni iqtisadi zona - Qarabağ və Şərqi Zəngəzur yaradılıb.

Həmçinin Qarabağda dağılmış infrastrukturu bərpa etmək lazımdır. Artıq bu işə başlanılıb. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə ilk beynəlxalq hava limanı olan Füzuli aeroportu 8 ay ərzində tikilib və artıq ilk uçuşları qəbul edib. Zəngilan və Laçın şəhərlərində daha iki beynəlxalq hava limanı tikilir. Füzulini Şuşa şəhəri ilə birləşdirən 101 kilometrlik avtomobil yolu artıq tamamlanıb. Rayonun inzibati mərkəzlərini - Füzuli, Hadrut, Zəngilan, Bərdə, Ağdam, Laçını birləşdirəcək avtomobil yolları şəbəkəsinin tikintisinin təməli qoyulub. Bütün bu layihələrdə Fransa şirkətləri iştirak edə bilərlər.

Azərbaycanın münaqişədən sonrakı inkişafının humanitar aspektləri də eyni dərəcədə vacibdir. Birinci Qarabağ müharibəsindən (1991-1994) sonra 3890 azərbaycanlı (3171 əsgər və 719 mülki şəxs) hələ də itkindir. Ermənistan tərəfindən azərbaycanlıların əsir götürülməsi və öldürülməsini təsdiq edən çoxsaylı faktların olmasına baxmayaraq, azərbaycanlı girovların taleyi, eləcə də onların qalıqları, kütləvi məzarlıqların yeri barədə məlumatlar hələ də gizlədilir. Ermənistanın beynəlxalq öhdəliklərini yerinə yetirməsinin və keçmiş münaqişənin bu qaranlıq səhifəsini işıqlandırmaq üçün konkret addımlar atmasının vaxtı çatıb.

Həmçinin 30 illik işğal zamanı Azərbaycanın dağıdılmış mədəni və dini abidələrinin bərpası istiqamətində də böyük işlər görülməlidir. Dağıdılmış və zədələnmiş mədəni sərvətlərin - 927 kitabxana, 44 məbəd, 63 məscid, 473 tarixi abidə, 40 min muzey eksponatının siyahısı hələ də genişlənir. İşğal zamanı Qarabağ bölgəsində Azərbaycan mədəniyyətinin demək olar ki, bütün izləri tamamilə darmadağın edilib.

“UNESCO-nun texniki missiyası bu zərəri qiymətləndirmək üçün çoxdan Azərbaycana getməli idi. Ermənistanda da Azərbaycan mədəniyyəti abidələrinin qorunub saxlanmasını təmin etmək eyni dərəcədə vacibdir. Bununla əlaqədar olaraq, Fransa və Azərbaycan prezidentləri, Avropa İttifaqı rəsmiləri ilə Ermənistanın baş naziri arasında bu yaxınlarda videokonfrans vasitəsilə keçirilən görüşdə UNESCO-nun Ermənistana missiyasının göndərilməsi barədə razılıq əldə olunub və ümid edirik ki, əldə olunan bu razılaşma da həyata keçiriləcək”, - deyə səfir bildirib.

Səfir vurğulayıb ki, münaqişədən sonrakı inkişafın mühüm aspektlərindən biri də Qarabağın azərbaycanlı və erməni əhalisinin barışığıdır. Ölkənin bütün vətəndaşları üçün bərabər hüquq və öhdəliklər prinsipi əsasında erməni əhalisinin Azərbaycanın hüquqi, iqtisadi və mədəni məkanına inteqrasiyasını təmin etmək vacibdir. Bu kontekstdə xatırladıb ki, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə qədər Azərbaycandakı erməni icması cəmiyyətimizdə yaxşı inteqrasiya olunmuş, iqtisadiyyat, mədəniyyət və elm sahələrində mühüm vəzifələrdə çalışmışdır. Azərbaycanda erməni dilində qəzet və jurnallar dərc olunub, radio və televiziya yayımlanıb. Mükəmməl qorunan erməni kilsəsi indi Azərbaycan paytaxtının mərkəzində yerləşir.

Xankəndində erməni teatrı var idi və tədris əsasən erməni və rus dillərində aparılırdı. Haqqında heç kimin danışmadığı və 1987-ci ilin sonunda Ermənistanda etnik təmizlənməyə məruz qalmış 250 min azərbaycanlının orada heç vaxt belə imkanı olmayıb.

“Beynəlxalq ictimaiyyətin mövqeyi regionun münaqişədən sonrakı inkişafında, eləcə də Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmasında mühüm rol oynayır. Yəni, regional və Avropa İttifaqı aktorları dövlətlərarası münasibətlərin əsas prinsiplərinə ciddi riayət etməli, müharibədən sonrakı yenidənqurma layihələrində fəallıq göstərməli, erməni və Azərbaycan xalqları arasında etimadı dəstəkləməli, Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik və inkişafa qərəzsiz, məsuliyyətli yanaşmalıdırlar. Aİ-nin liderlərindən olan Fransa və onun şirkətləri bütün bu proseslərdə aparıcı rol oynaya bilərlər. Ukrayna böhranı və onun yaratdığı enerji problemləri ölkələrimizə ikitərəfli münasibətlərin keçmişdə əldə etdiyi yaxınlığı bərpa etməyə imkan verib. Prezidentlərimiz müntəzəm olaraq bir-biri ilə danışır, bir-birini mükəmməl başa düşürlər və aprelin əvvəlində Bakıda MEDEF-in nümayəndə heyəti qarşılanacaq. Üfüqdə yeni təhlükələr, həm də yeni imkanlar görünür. Cənubi Qafqazda ədalətli şəkildə və ayrı-seçkilik etmədən bütün sakinlər üçün firavanlıq yaratmağın vaxtıdır”, - deyə səfir qeyd edib.

Şəhla Ağalarova

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Paris