Bakı, 19 yanvar (AZƏRTAC). 20 Yanvar 1990-cı il - Azərbaycan xalqının yaddaşında qanlı bir səhifə olan bu gün bizim üçün ibrətamiz bir örnəkdir: daim yadda saxlamalıyıq ki, müstəqillik mübarizəsiz, azadlıq isə qurbansız başa gəlmir. Sabah tariximizin bu kədərli səhifəsini 23-cü dəfə çevirəcəyik. Xaricdəki soydaşlarımız, planetin bütün guşələrində Azərbaycanın dərdinə şərik olanlar da sabahkı hüzn gününü bizimlə bərabər qeyd edəcəklər.

Məsələn, İsraildə yaşayan həmvətənimiz, “İsrail-Azərbaycan” (AZİZ) Beynəlxalq Assosiasiyasının idarə heyətinin üzvü Yeganə Salman AZƏRTAC-a göndərdiyi məktubunda Azərbaycan xalqının kədərinə şərik olduğunu bildirir. Bu məktuba hazırda İsraildə yaşayan, əslən Bakıdan olan, AZİZ Assosiasiyasının üzvü Boris Dobinin 1990-cı il yanvarın 20-də çəkdiyi nadir fotoşəkillər də əlavə edilmişdir. Vurğulayırıq ki, bu fotoşəkillər indiyə qədər heç vaxt və heç yerdə dərc edilməmişdir.

AZƏRTAC həmin məktubu və fotoşəkilləri oxucuların diqqətinə təqdim edir.

“Bakı, yanvar 1990-cı il.

1990-cı il yanvarın 20-də Bakıda baş vermiş hadisələr bakılıların yaddaşında dövlət hakimiyyəti tərəfindən öz xalqına qarşı törədilmiş zorakılıq nümunəsi kimi həmişəlik qalacaqdır. Azərbaycanın və eyni zamanda Sovet İttifaqının vətəndaşları dövlət başçısının əmri ilə sovet ordusu tərəfindən təcavüzün qurbanları oldular. Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet qoşunlarının Bakıda dinc sakinlərə tutduğu amansız divan görünməmiş bir hadisə idi.

Bakı şəhərinin sakinləri, Azərbaycanın bütün əhalisi şok vəziyyətində idi. İnsanlar başa düşə bilmirdilər: ordu öz dövlətinin dinc sakinlərini necə gülləbaran edə bilərdi. Məsələ ondadır ki, Sovet İttifaqı adlanan dövlət o vaxt artıq can üstündə idi. “Ayaqları gildən düzəldilmiş nəhəng” göz qabağında məhv olmaqda idi. Müstəqilliyə can atan respublikaların İttifaqdan ayrılmasına qarşı son tədbir kimi hərbi qüvvə tətbiq edilirdi. Hərbiçilər azadlıq eşqi ilə coşmuş insanlara qarşı xüsusi qəddarlıq nümayiş etdirirdi.

General-mayor A.Lebedin komandan olduğu qoşunlar Bakının erməni əhalisinin talan edilməsinin qarşısını almaq bəhanəsi ilə (hərçənd, məlumdur ki, o vaxt Bakıda demək olar ki, erməni qalmamışdı) Azərbaycanda Xalq Cəbhəsini darmadağın etmək və Kommunist Partiyasının hakimiyyətini xilas etmək məqsədilə Bakı sakinlərinə xüsusi amansızlıqla divan tutur, hətta qadınlara, uşaqlara, hətta qocalara da rəhm etmirdi.

O faciəli günlərdə baş verən hadisələr barədə Dmitri Furmanın və Əli Abbasovun dedikləri: “Şəhərə qoşun yeridilməsi misilsiz qəddarlıqla müşayiət olunurdu - əsgərlər hərəkət edən hər bir hədəfə, qaranlıq döngələrə və evlərin pəncərələrinə atəş açırdılar. Şəhərdə fövqəladə vəziyyət radio vasitəsilə elan edilənə qədər artıq 82 nəfər öldürülmüşdü. Onların əksəriyyətinin piketlərə heç bir aidiyyəti yox idi. Bundan sonra daha 21 nəfər həlak oldu. Odlu silah yaralarından həlak olmuş 82 nəfərin cəsədində 44 güllə yeri kürəklərində idi, belləri süngü ilə dəlmə-deşik edilmiş insanlar da var idi.

Britaniyalı jurnalist Tomas de Vaal özünün “Qara bağ” kitabının altıncı fəslində yazır: “Tanklar barrikadaların üstündən keçir, öz yolunda qarşısına çıxan avtomobilləri və hətta təcili yardım furqonlarını da basıb keçirdi”. Şahidlərin sözlərinə görə, əsgərlər qaçan adamlara atəş açır, yaralıları qətlə yetirirdilər. İçərisində dinc sakinlər olan avtobusun atəşə tutulması nəticəsində sərnişinlərin çoxu, o cümlədən 14 yaşlı qızcığaz həlak olmuşdu.

İndi hərəsi dünyanın bir guşəsində yaşayan biz - keçmiş bakılılar o dəhşətli günlərin canlı şahidləriyik. Buna baxmayaraq, biz sadəcə, fiziki mənada küçələrdə və şəhərlərarası magistrallarda baş verənlərin hamısını görə bilməzdik, çünki adamların əksəriyyəti evlərindən çıxmağa qorxurdu, bizim evlərin damlarında dayanmış snayperlər hər kəsə atəş aça bilərdi. Lakin o günlərin şahidlərinin ifadələri, tarixçilərin tədqiqatları, etibarlı məlumatlar var, onlar tariximizin səhifələrində elə ləkələrdir ki, heç vaxt yuyulmayacaqdır.

Kinorejissor Stanislav Qovoruxin Bakıya qoşun yeridilməsi barədə yazır: “Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə qoşunlar şəhərə daxil oldu. Lakin sovet ordusu sovet şəhərinə işğalçı ordu kimi - gecənin qaranlığında, tanklarla və zirehli maşınlarla daxil oldu, qarşısına çıxan hər kəsi odlu və soyuq silahla məhv etməyə başladı. Hərbi komendantın məlumatına görə, həmin gecə döyüş-sursat sərfi 60 min patrona bərabər olmuşdur. Bakı-Sumqayıt yolunun kənarında dayanmış minik maşını tank kolonnasının keçib getməsini gözləyirdi. Həmin maşında Elmlər Akademiyasının üç alimi, biri qadın olmaqla üç professoru vardı. Birdən tanklardan biri kolonnadan ayrılaraq həmin maşının üstündən keçdi, maşındakı bütün sərnişinlər tankın altında qaldı. Kolonna dayanmadı. O, “şəhərdə məskən salmış düşməni” darmadağın etməyə getdi.

Bizim doğulub boya-başa çatdığımız, bizə çox yaxın və doğma olan şəhər bircə anda bizə yad və qorxulu oldu, axı, bizim hər birimiz ən azı bir qonşusunu və ya doğmasını, tanıdığı, yaxud tanımadığı, lakin bakılı olan, deməli, bizə yaxın olan adamını itirmişdi. Axı, bakılılar heç vaxt bir-birinə yad olmamışlar.

Biz hamımız bir milyona yaxın insanın iştirak etdiyi dəfn mərasiminin şahidi olduq. Buna oxşar hadisəni heç vaxt görməmişdik və Allah eləməsin ki, haçansa, haradasa belə hadisələr təkrarlansın. Heç bir günahı olmadığı halda qətlə yetirilmiş, silahsız, öz küçələrində, hətta öz evlərində təsadüfən gülləyə tuş gəlmiş gəncləri dəfn edirdilər. Onların bəziləri yaralılara kömək etməyə çalışarkən öldürülmüşdü.

1990-cı il yanvarın 20-də Bakıda baş vermiş hadisələr artıq dağılmaqda olan sovet imperiyasının dəhşətli simasını açıb göstərdi. İndi “Qara yanvar” deyilən o dəhşətli hadisələr bizim həyatımızı iki hissəyə bölmüşdür: O vaxta qədər bizdə belə bir illüziya vardı ki, biz dünyada ən sivil ölkənin vətəndaşlarıyıq, ondan sonra isə biz Sovet İttifaqı adlanan dövlətin iç üzünü gördük.

O sərt yanvar günləri Azərbaycan xalqının tarixində sovet ideoloji siyasətinin onilliklər boyu şüurlu və məqsədyönlü şəkildə tamamilə və ya qismən məhv edilmək dərəcəsinə endirilmiş milli mənlik şüurunun bərpasına doğru dönüş günləri oldu. 1990-cı il yanvar hadisələri göstərdi ki, hər bir xalq özünün azadlığı və müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmalı və qan bahasına qazanılanları müdafiə etməyi bacarmalıdır”.