Bakı, 29 oktyabr, AZƏRTAC

“Şuşa İli” ilə əlaqədar Cəfər Cabbarlı adına Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyi tərəfindən həyata keçirilən “Cənnətim Qarabağ” adlı rubrika davam edir.

Muzeydən AZƏRTAC-a bildirilib ki, layihə çərçivəsində növbəti təqdimat mədəniyyət tariximizin əbədiyaşar simalarından olan Bədəlbəylilər şəcərəsinin növbəti nümayəndəsi, Azərbaycanın tanınmış teatr rejissoru, Xalq artisti Şəmsi Bədəlbəyliyə həsr olunub.

Şəmsi Bədəl oğlu Bədəlbəyli 1911-ci ilin fevral ayının 23-də Azərbaycanın dilbər guşələrindən biri olan Şuşa şəhərində ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Atası məşhur Bədəlbəylilər soyadını daşıyan maarifpərvər pedaqoq və ictimai xadim olan Bədəl bəy, anası isə xan nəslinə mənsub Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacarın nəvəsi Rəhimə xanımdır. İstər atası Bədəl bəyin, istərsə də əmisi Əhməd Ağdamskinin dövrün qabaqcıl ziyalıları kimi milli teatrımızın dirçəlişində göstərdikləri özünəməxsus xidmətləri hər kəsə bəllidir. Gənc yaşlarından Azərbaycanın bir çox görkəmli alimləri, yazıçıları, bəstəkarları, ictimai xadimləri - Nəriman Nərimanov, Sultan Məcid Qənizadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Üzeyir Hacıbəyli, Müslüm Maqomayev və başqaları ilə məsləkdaş olan Bədəl bəy bir müəllim kimi ömrünün böyük hissəsini xalqın maariflənməsinə sərf edib. Bu səbəbdən övladlarının da ali savada yiyələnmələrinə xüsusi diqqət yetirib. Elə uşaq vaxtından günbəgün elmə, ədəbiyyata meyli artan balaca Şəmsinin böyüyəndə atası kimi müəllim olmaq arzusu orta məktəbi bitirdikdən sonra onu 1923-cü ildə Bakı Pedaqoji Texnikumuna gətirib çıxarır. Hələ yeniyetmə çağlarından musiqiyə həvəs göstərən gənc Şəmsi ali pedaqoji təhsilini müvəffəqiyyətlə başa vurduqdan sonra 1927-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olur. O, burada xalq çalğı alətləri şöbəsində və kompozisiya nəzəriyyəsi sinfində dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylidən dərs alır. Tələbəlik illərində Milli Dram Teatrının kiçik orkestrində tarda ifa etməklə yanaşı, həvəskar aktyor kimi tamaşalarda oynayır. Böyük qardaşı, bəstəkar və dirijor Əfrasiyab Bədəlbəylinin görkəmli dramaturq Cəfər Cabbarlı ilə tanışlığı, onların teatr sənəti ilə bağlı söhbətləri Şəmsidə rejissorluq sənətinə maraq yaradır. Yaş fərqlərinə baxmayaraq C. Cabbarlı ilə dostluq etməyə başlayan bu istedadlı gənc ilk vaxtlarda dramaturqun yanında rejissor assistenti kimi fəaliyyət göstərir. Artıq cavan çağlarından Azərbaycan səhnəsinin korifeyləri Abbas Mirzə Şərifzadənin, Mirzəağa Əliyevin, Mərziyə Davudovanın, Ülvi Rəcəbin yaratdıqları təkrarolunmaz obrazları səhnədə görən Ş.Bədəlbəyli teatrda Aleksandr Tuqanov, İsmayıl Hidayətzadə kimi rejissorların iş prosesini izləmiş, Mustafa Mərdanov, Rza Təhmasib, İsmayıl Dağıstanlı, Ələsgər Ələkbərov, Fatma Qədri, Barat Şəkinskaya kimi aktyorların istedadının parlamasının şahidi olmuşdur. Burada rejissorluq sənətinin sirlərinə az-çox bələd olan Ş.Bədəlbəyli təcrübəsini artırmaq üçün bir müddətliyinə Moskvaya gedir. Bakıya qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının rejissor heyətinə işə qəbul edilən Ş. Bədəlbəylinin ilk müstəqil işi 1939-cu ildə tamaşaya qoyulan Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” əsəri olur. Bundan sonra o, həmin teatrda on illik əmək fəaliyyəti ərzində həm milli, həm də rus və qərb ədəbiyyatının ən gözəl nümunələrinə səhnə həyatı verir. Xüsusilə rejissor Məcid Zeynalovla birgə Mirzə Fətəli Axundzadənin “Müsyo Jordan və dərviş Məstəli şah” komediyasının səhnələşdirilməsi üzrə işi Ş.Bədəlbəylinin komediya janrında istedadını üzə çıxarır.

Böyük Vətən müharibəsi ərəfəsində müxbir kimi İrana göndərilən Ş.Bədəlbəyli Təbrizdə "Qırmızı Şərq", "Vətən uğrunda" qəzetlərinin redaksiyasında işləyir. Burada onun rəhbərliyi altında həvəskar aktyorların iştirakı ilə Üzeyir bəy Hacıbəylinin “Arşın mal alan”, Zülfüqar bəy Hacıbəylinin “Evliykən subay”, “Əlli yaşında cavan” operettaları tamaşaya qoyulur.

1943-cü ildə vətənə döndükdən sonra Ş.Bədəlbəyli Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrına bədii rəhbər vəzifəsinə təyin olunur. İlk öncə kollektivi yenidən yığmaq, repertuarı bərpa etmək, kimi vacib məsələləri həll edən rejissor, eyni zamanda, teatrın fəaliyyətinə bəstəkarları və librettoçuları cəlb etməklə yeni musiqili komediyaların yaranmasına təkan verir. Bu da çətin dövrünü yaşayan Musiqili Komediya teatrını, sözün əsl mənasında, böhranlı vəziyyətdən çıxarır. Onun rejissorluğu ilə bu sənət ocağının səhnəsində bir sıra Azərbaycan bəstəkarlarının musiqili komediyaları orijinal quruluşda göstərilir. Təəssüflər olsun ki, bütün bu nailiyyətlərə baxmayaraq, 1948-ci ildə maliyyə çətinliyi səbəbindən Musiqili Komediya Teatrı bağlanır. Bərpadan sonra böyük məmnuniyyətlə yenidən teatra rəhbərliyi öz üzərinə götürən Ş.Bədəlbəyli müəyyən fasilələrlə buradakı vəzifəsini davam etdirərək Ü.Hacıbəylinin “O olmasın, bu olsun” , “Arşın mal alan”, V.Dolidzenin “Keto və Kote”, S.Rüstəmovun “Durna”, “Rəisin arvadı”, F. Əmirovun “Gözün aydın”, A.Məlikovun “Ləpələr”, S.Ələsgərovun “Ulduz”, “Sevindik qız axtarır”, “Həmişəxanım”, V.Adıgözəlovun “Nənəmin şahlıq quşu”, E.Sabitoğlunun “Hicran” musiqili komediyalarına yeni quruluşlar verir.

Musiqili Komediya Teatrının bağlandığı ərəfədə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının direktoru və baş rejissoru vəzifəsində çalışan Ş. Bədəlbəyli milli və dünya musiqi klassikasına müraciət edərək Ü.Hacıbəylinin "Koroğlu", "Əsli və Kərəm", C.Rossininin "Sevilya bərbəri", A.Borodinin "Knyaz İqor", Z.Paliaşvilinin "Daisi", həmçinin, Azərbaycan bəstəkarlarının yeni əsərlərini - S.Ələsgərovun "Bahadır və Sona", V.Adıgözəlovun "Ölülər", Ə.Bədəlbəylinin "Söyüdlər ağlamaz" kimi operaları tamaşaya hazırlayır.

Bir müddət Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının bədii rəhbəri və direktoru olan Ş.Bədəlbəyli klassik və milli musiqinin təbliği, Azərbaycan Dövlət Simfonik orkestrinin, Dövlət mahnı və rəqs ansamblının professional ifaçılıq səviyyəsinin artırılması, istedadlı gənclərin teatra cəlb olunması istiqamətində mühüm işlər görüb. 1976-cı ildən ömrünün sonuna kimi Teatr Cəmiyyəti İdarə Heyətinin sədri vəzifəsində işləyən rejissorun təşəbbüsü burada müxtəlif respublikaların tanınmış teatr kollektivlərinin qastrol tamaşalarının təşkil olunduğu "Dostluq" teatrı da yaradılıb.

Bütün varlığı ilə Azərbaycan mədəniyyətinə xidmət edən Ş.Bədəlbəyli kino sənətinin də inkişafında öz əməyini əsirgəməyib. “O qızı tapın” (1970), “Axırıncı aşırım” (1971), “Xatirələr sahili” (1972), “Ömrün səhifələri” (1974) və s. kimi bir sıra bədii və sənədli filmlərdə aktyor kimi iştirak edib. Bu gün də həmin filmlərə baxanda Şəmsi Bədəlbəylinin bir aktyor kimi də istedadı diqqəti çəkir.

Musiqili teatr sənətimizin inkişafında göstərdiyi böyük xidmətlərə görə Ş.Bədəlbəyli 1943-cü ildə Əməkdar artist, 1964-cü ildə isə Xalq artisti fəxri adları ilə təltif olunub.

Bütün yaradıcılığı boyunca milli mədəniyyətimizin, teatr və musiqi sənətimizin inkişafı naminə yorulmadan çalışan Şəmsi Bədəlbəyli 1987-ci il may ayının 23-də vəfat edib və Bakıda İkinci Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Onu da qeyd edək ki, Bədəlbəylilər şəcərəsinin davamçısı olan, Şəmsi Bədəlbəylinin oğlu bəstəkar, musiqişünas, Bakı Musiqi Akademiyasının rektoru, SSRİ Xalq artisti Fərhad Bədəlbəyli ata-babalarından irsən keçən şərəfli yolu ləyaqətlə davam etdirməkdədir.