Bakı, 22 may, AZƏRTAC

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulması milli mətbuatımızın azad, sərbəst və demokratik prinsiplər əsasında fəaliyyətinə geniş imkanlar açdı. Dövrün və Azərbaycan xalqının canlı salnaməsini yaradan demokratik mətbuat həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət baxımından zəngin mədəniyyətimizin üzvi tərkib hissəsinin missiyasını həyata keçirən, sözün daxili potensialını bütün gücü ilə ifadə edən bir vasitə rolunu oynadı, iki il ərzində az qala bir əsrin sözünü deməyə qadir oldu.

Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin aparıcı elmi işçisi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Gülbəniz Babayeva söyləyib. O bildirib ki, çox çətin, mürəkkəb, ancaq şərəfli yol keçən Cümhuriyyət dövrü mətbuatı mövzu və ideya zənginliyinə, yayılma arealına görə özündən əvvəl mövcud olan mətbuatdan köklü şəkildə fərqlənirdi. Azadlığın verdiyi imkanlar sayəsində 100-ə yaxın qəzet və jurnal nəşr edildi ki, bunun da 60-dan çoxu Azərbaycan dilində idi. Bu çoxsaylı və çoxçeşidli mətbuat orqanları içərisində real həyati fakt və hadisələrə əsaslanan, geniş oxucu auditoriyasına malik olan, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideyalarını təbliğ edən və dəstəkləyən “İstiqlal”, “Azərbaycan”, “Övraqi-nəfisə”, “Müsəlmanlıq”, “Gənclər Yurdu”, “Şeypur”, “Zənbur”, “Bəsirət”, “Qurtuluş” kimi qəzet və jurnallar yenicə qurulmuş hökumətin əsas fəaliyyət proqramının ifadəçisinə çevrilmişdi. Dövrün tanınmış ziyalıları, dövlət xadimləri, yazıçı və şairləri - Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə, Ceyhun Hacıbəyli, Üzeyir Hacıbəyli, Şəfi Rüstəmbəyli, Hacı İbrahim Qasımov, Qurbanəli Şərifzadə, Əlabbas Müznib, Məmmədəli Sidqi, Qurbanəli Şərifzadə, Şəfiqə Əfəndizadə, Adil Ziyadxanov, Abdulla Şaiq, Məhəmməd Hadi, Hüseyn Cavid, Əhməd Cavad və başqaları demokratik dövlətin fəal qurucuları, yaradıcıları və təbliğatçıları kimi böyük xidmətlər göstərdilər. Dövlət quruculuğu ilə bağlı yaranan bütün problemlər Cümhuriyyət dövrü mətbuatının əsas mövzusuna çevrilirdi. Bu sferada milli müstəqilliyin qorunub saxlanması, milli ordunun yaradılması, yeni tərkibdə parlament seçkilərinin keçirilməsi, erməni daşnaklarının Qarabağda törətdikləri qırğın və fəlakətlərin qarşısının alınması, xarici müdaxiləçilərin, imperialist qüvvələrin ölkə daxilindəki pozuculuq fəaliyyətini aşkarlayaraq ifşa etmək kimi əhəmiyyətli məsələlər mətbuatın qarşısında duran əsas problemlərdən idi.

Alim qeyd edib ki, Azərbaycan hökuməti mətbuatın və nəşriyyat işinin çağdaş dövrün tələbləri səviyyəsində qurulması məqsədilə bir sıra təxirəsalınmaz vəzifələr həyata keçirdi. Belə ki, Parlament azad və müstəqil bir mətbuata sahib olmaq üçün 1919-cu ilin 30 oktyabrında “Mətbuat haqqında nizamnamə” qəbul etdi. Mətbuata xüsusi önəm verən yeni hökumət tarixi şəraiti obyektiv qiymətləndirərək dövlətin mətbuat haqqında siyasətini demokratik prinsiplər əsasında qurmasının zəruriliyini gündəmə gətirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-ci il 9 noyabr tarixli Sərəncamı ilə mətbuat və kütləvi informasiya vasitələrinin məzmunu, nəşri və yayılması üzərindən dövlət nəzarətinin götürülməsi yeni dövrün abu-havasını əks etdirən, milli ruha köklənən və milli mədəniyyətin formalaşmasına münbit şərait yaradan azad mətbuatın fəaliyyətinə güclü təkan verdi. Azərbaycan xalqının çoxsaylı oxucularının müxtəlif təbəqələrinin maraqlarını əks etdirən mətbuat Cümhuriyyət dövründə Bakı, Gəncə, Şuşa, Tiflis və digər mədəni mərkəzlərdə fəaliyyət göstərirdi. Dövrün taleyüklü problemlərini - istiqlaliyyətini yenicə bəyan etmiş gənc bir respublikanı daxili və xarici düşmənlərdən, imperialistlərlə erməni daşnaklarının əlbir müstəmləkəçilik siyasətindən, bolşevizmin istilaçılıq təhlükəsindən, eser-menşevik qüvvələrinin məkrli siyasətindən qoruyan milli mətbuatımız öz proqram və nizamnaməsinə sonadək sadiq qaldı. Xüsusilə Xalq Cümhuriyyətinin rəsmi orqanı olan “Azərbaycan” qəzeti bu ideoloji mübarizənin ön cəbhəsində gedirdi. Cümhuriyyətin bütün ictimai -siyasi, iqtisadi, sosial, ədəbi-mədəni həyatının güzgüsü kimi fəaliyyət göstərən bu mətbuat orqanı həm hökumətin bütün təsisatlarının tarixi və mədəni mənzərəsinin real gerçəkliklərini özündə ehtiva edir, həm də milli hökuməti müdafiə etmək kimi məsuliyyətli bir missiyasını həyata keçirirdi. Azərbaycan milli mətbuatının ən mütərəqqi ənənələrini, yaradıcılıq xüsusiyyətlərini yaşadan və öz dövrünə daşıyan, cəmiyyətin demokratik prinsiplər əsasında yenidən qurulmasında və maariflənməsində müstəsna rol oynayan “Azərbaycan” qəzeti dövlətçiliyimizin 1918-1920-ci illər tarixinin araşdırılması və öyrənilməsində zəngin bir mənbə kimi olduqca qiymətlidir. “Azərbaycan” qəzeti parlamentin stenoqrafik hesabatlarını, əmr, fərman, sərəncam və qərarlarını “Azərbaycan Məclisi-Məbusanında” rubrikasında dərc edirdi. Bundan başqa, qəzetdə “Rəsmi xəbərlər”, “Teleqraf xəbərləri”, “Rusiyada”, “Gürcüstanda”, “Türkiyədə”, “İrəvan müsəlmanlarının halı”, “Teatr və musiqi” kimi daimi rubrikalar da fəaliyyət göstərirdi.

Onun sözlərinə görə, 1915-ci il oktyabrın 2-də Bakıda M.Ə.Rəsulzadənin redaktorluğu ilə nəşrə başlayan “Açıq söz” qəzeti xalqın istiqlal uğrunda gələcək mübarizə konsepsiyası olan “türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək” şüarını geniş şəkildə təbliğ edirdi. Qəzet Rusiyada 1917-ci il inqilabı dövründə Azərbaycan xalqının milli müstəqilliyi yolunda başlıca maneəyə çevrilən rus-bolşevik və erməni-daşnak irticasına qarşı fikir savaşının önündə gedirdi. 1918-ci il fevralın 4-dən “Müsavat“ qəzetinin yerinə fəaliyyətə başlayan “İstiqlal” qəzeti türk şairi Tofiq Fikrətin məşhur: “Millət yoludur, haqq yoludur, tutduğumuz yol, Ey haqq! Yaşa, ey sevgili millət, yaşa, var ol!” - misralarını epiqraf seçmişdi. “İstiqlal” qəzetində Əhməd Cavad, Mirzə Bala Məmmədzadə, Seyid Hüseyn, Abdulla Şaiq, Fərhad Ağazadə, Əli Yusif, Xəlil İbrahim və başqaları çıxış edirdilər. Hacı İbrahim Qasımovun redaktorluğu ilə nəşrə başlayan “Bəsirət” qəzeti 1914-cü ildən 1925-ci ilə kimi fəaliyyət göstərdi.

G.Babayeva vurğulayıb ki, Cümhuriyyət dövrü mətbuatı cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini təmsil edən çoxsaylı oxucuların zövqünü daim diqqət mərkəzində saxlayırdı. Belə ki, gənclərə məxsus “Gənclər yurdu”, tələbə və müəllimlər üçün zəruri olan “Əfkari-mütəllimin“, elm və incəsənət sahəsində çalışanlar üçün “Mədəniyyət” kimi qəzet və jurnallar nəşr edirdi. Bu baxımdan oxucuların maraqla qarşıladığı mətbuat orqanlarından biri də 1919-cu il martın 11-də Bakıda nəşrə başlayan “Övraqi-nəfisə” (“Nəfis vərəqlər”) jurnalı idi. Azərbaycan mətbuatı tarixində ədəbiyyat və incəsənətdən bəhs edən ilk jurnal olan “Övraqi-nəfisə”nin mart-avqust aylarında cəmi 6 sayı işıq üzü görmüşdü. Jurnalın redaktoru Əlabbas Müznib, naşiri Zülfüqar Hacıbəyli, rəssamı isə böyük karikatura ustası Əzim Əzimzadə idi. Jurnalda Firidun bəy Köçərli, Abdulla Şaiq, Cəmo bəy Cəbrayılbəyli, Əmin Abid, Məhəmməd Hadi kimi dövrün tanınmış ziyalıları fəaliyyət göstərirdilər. “Övraqi-nəfisə”də də Cümhuriyyət dövrünün bir çox mətbuat orqanları kimi milli özünüdərkin və milli ruhun təlqini məsələləri ön plana çəkilir, türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək ideyalarının təbliği mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi.

O, 1917-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə müxalif mövqedə dayanan bolşevik mətbuatından da danışıb. Bildirib ki, həmin dövrdə bolşeviklərin 40 adda qəzet və jurnalı nəşr edilirdi. Bolşevik mətbuatının əsas aparıcı orqanı “Hümmət” qəzeti idi. Bu mətbu orqan 1917-1918-ci illərdə yazıçı Məmməd Səid Ordubadi və inqilabçı Dadaş Bünyadzadənin redaktorluğu ilə çap olunub. Sosializmin təbliğinə xidmət edən “Hümmət”, “Al bayraq”, “Zəhmət sədası”, “Azərbaycan füqərası”, “Raboçaya Pravda”, “Qolos truda”, “Məşəl”, “Oktyabr inqilabı” və s. qəzet və jurnalların redaktoru Əliheydər Qarayev olub. Bolşevik mətbuatında əsasən M.S.Ordubadi, Ə.Qarayev, S.C.Pişəvəri, R.Axundov, D.Bünyadzadə, M.Quliyev, S.M.Əfəndiyev və başqaları publisistik yazılarla çıxış ediblər. Bu dövrdə Bakıda nəşr edilən “Bakinskiy raboçiy”, “Bakinets”, “Bakinskoe slovo”, “İskra”, “Naşa jizn” və s. rusdilli qəzet və jurnallar bolşevik mətbuatı ilə eyni mövqedən çıxış edir, Cümhuriyyəti təmsil edən mətbuata qarşı çıxaraq onunla əks qütbdə dayanırdı.

“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin verdiyi azadlıq və sərbəstlikdən yararlanan mətbuatın sırasında satirik jurnallar da yer alırdı. Bu illərdə “Molla Nəsrəddin” ənənələrini davam etdirən, milli ideyalı “Şeypur” və “Zənbur” jurnalları nəşr olunub. Səməd Mənsurun naşirliyi və Məmmədəli Sidqinin redaktorluğu ilə çap edilən “Şeypur”un ilk sayı 1918-ci il oktyabrın 5-də işıq üzü görüb. 1919-cu ilin aprelindən nəşrə başlayan “Zənbur”un cəmi 24 sayı çap olunub. Həftədə bir dəfə çıxan jurnalda Məmmədəli Sidqi ilə yanaşı, Əli Nəzmi, Səməd Mənsur, Balaqardaş Səttaroğlu və başqalarının gizli imzalarla dərc etdirdikləri şeir və publisistik yazıları yer alırdı. Jurnalın rəssamı Əzim Əzimzadə idi. 1918-1920-ci illərin satirik mətbuatı “Molla Nəsrəddin”dən faydalanaraq azadlıq və istiqlal düşmənlərini, imperializmin müstəmləkəçilik siyasətini, geriliyi, cəhaləti və xurafatı tənqid atəşinə tutur, xalqı elmə və maarifə səsləyirdi. Azərbaycan xalqı ilə əsrlərcə düşmənçilik siyasəti aparan, millətlərarası qırğınlar, fəlakətlər və soyqırımları törədən erməni daşnakları yenidən nifaq toxumu səpmək üçün Cümhuriyyət dövründə “Artsax”, “Aparax” və s. adda qəzet və jurnallar nəşr ediblər. Lakin zaman-zaman xalqımıza qarşı aparılan antitəbliğat kampaniyası müvəffəqiyyətsizliyə uğramışdı.

Ümumiyyətlə, öz rişəsini “Əkinçi”dən götürərək şərəflı və mübarizələrlə dolu böyük bir yaradıcılıq yolu keçən Azərbaycan milli mətbuatı 1918-1920-ci illərdə Xalq Cümhuriyyətinin ideya istiqamətlərini işıqlandıran bir tribunaya çevrildi, özündən sonra təşəkkül tapan demokratik ruhlu mətbuatımızın inkişafına və formalaşmasına təminat yaratdı”, - deyə G.Babayeva fikrini yekunlaşdırıb.