Bakı 22 may, Rauf Hacıyev, AZƏRTAC

Ötən il sentyabrın 27-də başlamış 44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Cənubi Qafqazda Azərbaycanın yaratdığı yeni geosiyasi reallıq formalaşıb. Vətən müharibəsindən dərhal sonra Prezident İlham Əliyev bildirdi ki, Azərbaycan beynəlxalq hüquqa əsaslanaraq, Ermənistanın 30 illik işğalına son qoyub, müharibə yolu ilə özünün ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib. Bu müharibədə Azərbaycan xalqımıza qarşı 1992-ci il fevralın 26-da Xocalı kimi dəhşətli soyqırımını həyata keçirmiş Ermənistan ordusunu və bəşəriyyət üçün ən təhlükəli meyillərdən olan erməni faşizmini məhv edib. Hələ İkinci Qarabağ müharibəsinin gedişində Prezident İlham Əliyev postkonflikt dövründə Cənubi Qafqazın siyasi arxitekturasını şərh edərkən gələcəkdə bütün istiqamətlər üzrə inteqrasiya və inkişafın, xüsusən də uzunmüddətli sülh və təhlükəsizliyin yaradılmasının vacibliyini bildirib. Bunun üçün Azərbaycan təkliflərlə çıxış edib və bu təkliflər Ermənistanın kapitulyasiyası hesab olunan 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli Bəyanatda əks olunub. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Prezident İlham Əliyev bölgədə nəqliyyat kommunikasiyalarının bərpasının, iqtisadi əlaqələrin yaradılmasının Cənubi Qafqazdakı uzun müddətli sülh və təhlükəsizliyə, o cümlədən inkişaf və inteqrasiyaya töhfə olacağını bəyan edib. Bunun üçün Azərbaycan 3+3 formatını təklif edib və ölkəmizin bu təşəbbüsü Ermənistan istisna olmaqla, regionun digər dövlətləri (Gürcüstan, Rusiya, Türkiyə, İran) tərəfindən dəstəklənib. Bu gün müharibədən altı ay keçməsinə baxmayaraq, Ermənistan hələ də Cənubi Qafqazda Azərbaycanın üstünlüyü ilə yaranmış geosiyasi reallığı qəbul edə bilmir. Hazırda demək olar ki, azərbaycanofobiya, türkofobiya və revanşizm məzmunlu ritorika Ermənistanda iqtidarla müxalifəti birləşdirən yeganə amildir.

Son altı ayda Ermənistan həm də dərin siyasi böhran içindədir. İqtisadiyyatın və ordunun məhvi, erməni lobbisindən asılılıq, iqtidarla müxalifət arasında siyasətdən kənar kəskin mübarizə, siyasi möhtəkirlərin bir-birinə qarşı çirkin kampaniyası, siyasi reallıqların xalqdan gizlədilməsi, cəmiyyətin aldadılması, ən əsası isə dövlət və xalq maraqlarını düşünən vahid liderin olmaması siyasi böhran içərisində çabalayan hazırkı Ermənistanı səciyyələndirən əsas mənzərədir. Bu, həm də son otuz ildə Ermənistana rəhbərlik etmiş hərbi-siyasi xunta rejimi rəhbərlərinin və oxlokratik qüvvələrin favoriti kimi “əsl demokrat” adı ilə hakimiyyətə yiyələnmiş, siyasi cəhətdən qeyri-yetkin, qeyri-adekvat və irrasional birinin bütöv bir cəmiyyətə bəxş etdiyi fəlakətin mənzərəsidir. Müstəqillik dövründə (əslində, bu müstəqillik də formal xarakter daşıyır) Ermənistan rəhbərlərinin heç birinin tarixi və siyasi reallıqları təhlil edərək düzgün nəticə çıxara bilməməsinin nəticəsidir ki, hazırda ölkə müstəqil elan edildiyi 1991-ci ildəki vəziyyətində, cəmiyyət isə aqoniya içərisindədir. İndi beynəlxalq ictimaiyyətə aydındır ki, 30 illik anneksiya siyasəti ilə bölgədəki bütün regional və beynəlxalq layihələrdən təcrid edilmiş Ermənistan bu gün özünü dünyanın ən yoxsul ölkələrindən birinə çevirib.

İndi seçkilər ərəfəsində olan Ermənistanda siyasi populistlərin və diletantların ən çox istifadə etdiyi ritorika revanşizmdir. Əslində, bu cür irrasional fikirlərin səsləndirilməsi müstəqil siyasət yürüdə bilməyən Ermənistanın bir dövlət kimi varlığı üçün ciddi təhlükədir. Revanşizmin hətta səsləndirilməsinin belə Ermənistan üçün nə qədər fəlakətli ola biləcəyini deyən Prezident İlham Əliyev müxtəlif səviyyəli çoxsaylı görüşlərində bu ölkəni bölgədə yaranmış geosiyasi reallıqları qəbul etməyə, regional inkişafa töhfə verməyə dəvət edib və bu vəziyyəti Ermənistan Respublikası üçün itirilmiş 30 ildən sonra son şans kimi dəyərləndirib. Hazırda Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi bitib. Bununla belə Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üzrə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupuna üzv dövlətlər, xüsusən də ABŞ, eyni zamanda, Rusiya, Türkiyə, Avropa İttifaqı Cənubi Qafqazın bu iki dövləti arasında münasibətlərin normallaşması, icmalara iki xalqın yanaşı yaşamalı olduğunu izah etmək istiqamətində səy göstərə bilərlər. Bu cür yanaşma uzun illər guya iki xalqın yaxınlaşmasına səy göstərən, daha çox qarşılıqlı güzəştlərdən danışan, münaqişənin nizamlanması istiqamətində isə səmərəsiz fəaliyyəti ilə yaddaşlarda qalan ATƏT-in Minsk qrupunun, postkonflikt dövründə də mövcudluğunu saxlamağa çalışan, lakin bundan sonrakı fəaliyyətlərinin nədən ibarət olacağını deməkdə çətinlik çəkən bir qurumun fəaliyyətində mühüm istiqamət ola bilər. Əslində, Ermənistandakı bugünkü mənzərə xalqların sülhə və yanaşı yaşamağa hazırlanması istiqamətində Azərbaycanın qarşılaşdığı ciddi problemlərdən biridir. Çünki uzun illər Ermənistan cəmiyyətində uydurma və saxta tarixə əsaslanan milli ideologiya dövlət səviyyəsində təbliğ edilib. Bu ideologiyanın əsasını milli kimliyin üstünlüyü, faşizm ideyaları, türkofobiya və azərbaycanofobiya təşkil edib. Uzun illər erməni cəmiyyətində azərbaycanlılara qarşı nifrət təbliğ olunub. Bu gün “azərbaycanlı” erməni siyasi lüğətində ən pis təhqirdir. Onlar bir-birini təhqir etmək istəyəndə, bir-birini azərbaycanlı adlandırırlar. Bu cür saxta ideoloji təbliğatın nəticəsidir ki, indi erməni cəmiyyəti yeni reallığa uyğunlaşa bilmir və bu həmin cəmiyyət üçün ciddi psixoloji dramdır.

Son 30 ildə Cənubi Qafqazın bu iki dövləti arasında nəyin baş verməsindən asılı olmayaraq, Azərbaycan regionun və xalqların inkişafı naminə gələcəyə baxmağı təklif edir. Bununla bağlı olaraq Prezident İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edib ki, istənilən potensial hərbi qarşıdurma riskini minimuma endirmək və ya aradan qaldırmaq üçün Azərbaycanın Ermənistanla sülh razılaşması üzərində işləməyə, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyasına ehtiyac var. Əlbəttə, bütün bu işlər birgə səylər tələb edir və bunlar birtərəfli qaydada həyata keçirilə bilməz.

Bunun üçün İkinci Qarabağ müharibəsi dayandıqdan sonra Azərbaycan tərəfi birgə səylərə hazır olduğunu və etimad mühitinin yaradılması üçün Ermənistan tərəfə humanitar məsələlərlə bağlı bir neçə dəfə mühüm jest edib. Əvvəlcə, Azərbaycan tərəfi müharibə zamanı saxlanılanların hamısını, o cümlədən Ermənistan qoşunları qaçıb gedərkən tərk edilən mülki şəxsləri dərhal azad edib. Bununla yanaşı, Azərbaycan çox sayda yaşlı erməninin qayğısına qalıb. Belə ki, onları xəstəxanaya yerləşdirib, sonra Qırmızı Xaç Komitəsinə təhvil verərək sağ-salamat geri qayıtmalarını təmin edib. Təəssüflər olsun ki, Ermənistan Birinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycan torpaqlarını işğal edəndə bunun eynisini etməmişdir.

İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycan meşələrdə, dağlarda Ermənistan ordusuna məxsus hərbçilərin cəsədlərinin axtarışını təşkil edib. Azərbaycan tərəfi axtarışlar nəticəsində tapılmış təxminən 1600 əsgərin cəsədini Ermənistana qaytarıb. Lakin Birinci Qarabağ müharibəsindən sonra demək olar 4000 Azərbaycan hərbçisi hələ də itkindir. Onların əksəriyyəti ağır işgəncələrdən sonra qətlə yetirilib. Təəssüflər olsun ki, onların cəsədləri Azərbaycan tərəfinə qaytarılmayıb.

İkinci Qarabağ müharibəsi başa çatdıqdan sonra Azərbaycan tərəfindən 100-dən çox hərbçi, yaxud mülki şəxs minaya düşərək həlak olub və ya ağır yaralanıb. Ermənistan bu gün də müharibə cinayətlərini davam etdirərək Azərbaycana minalanmış ərazilərin xəritəsini verməkdən imtina edir. Azərbaycanda olan məlumatlara əsasən, Ermənistanda ən azı bir milyon minanın basdırıldığını göstərən xəritə var. İndi Azərbaycan işğaldan azad edilmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsini bir sıra ölkələrin köməyi və daxili resursları hesabına həyata keçirir. Lakin ərazilərin minalardan təmizlənməsi çox çətin, bahalı və vaxt aparan prosesdir. Ermənistan bu cür hərəkəti ilə Qarabağın reinteqrasiyasının qarşısını almağa çalışır.

Hazırda Azərbaycan Ermənistan vətəndaşlarına işğaldan azad etdiyimiz ərazilərdən keçərək Ermənistan şəhərlərini birləşdirən magistral yolun 21 kilometrindən istifadə etməyə icazə verib.

Xoş məramın daha bir göstəricisi olaraq Rusiya tərəfdə təmir işləri getdiyinə görə Azərbaycan “Qazprom” şirkətinə bizim ərazimizdən Ermənistana təbii qaz nəql etməyə icazə verib.

Bu yaxınlarda Azərbaycan 14 erməni hərbçini könüllü şəkildə azad edib. Bununla bağlı olaraq Ermənistan hər kəsə - rusiyalı sülhməramlılara, ABŞ administrasiyasına təşəkkür etsə də, həmin şəxsləri azad edənlərə minnətdarlığını bildirməyib.

Müharibədən sonra Azərbaycan tərəfinin çoxsaylı jestlərinə baxmayaraq, heç bir xoş məram Ermənistan tərəfindən dəstəklənməyib. Bu onu göstərir ki, Ermənistan tərəfi normal davranışa hazır deyil. Bugünkü Ermənistan Qafqazın əsl mənada siyasi nekrozudur. Nə Ermənistanın hazırkı vəziyyəti, nə də bu ölkənin siyasətçilərinin iltihabi ritorikası bundan sonra daha 30 il davam edə bilməz. Ya Ermənistan ağır bir katarsisdən keçərək regiondakı inteqrasiya proseslərinə qoşulmalı, ya da bir dövlət kimi öz varlığını məhv etməlidir.